Textielkunde

OVERZICHT INHOUD:
1 BELANG VAN KENNIS OVER TEXTIEL
2 PERSOONLIJK MOTIEF
3 ONZE MOEDERS EN OMA’S LEEFDEN IN DE MODERNE TEXTIELTIJD
4 VOORMOEDERS MAAKTEN EERST DE GRONDSTOFFEN VOOR TEXTIEL
5 WOORDEN VOOR DE AMBACHTELIJKE STAPPEN VERDWIJNEN
6 HET KENNEN VAN DE AMBACHTELIJKE STAPPEN RECONSTRUEERT HET LEVEN VAN VOOROUDERS
7 TEXTIELKUNDE EN TEXTIELKUNST

=================TEXTIELKUNST====================
==================INLEIDING======================
===TEHATEX = EXAMENPROGRAMMA’S TEXTIELE VORMGEVING===
========= DE FEMINISTISCHE HANDWERKPARTIJ=============
============= CRAFTING RESISTANCE=================
==== ======EXAMENVOORBEELD VWO LEERLING 2026 ========
======= ESSAY MAN,VROUW,MAATSCHAPPIJ – DE SITE LOVER=====

====================================================
BELANG VAN KENNIS OVER TEXTIEL
Vanaf de vroegste prehistorie speelt onze beschermende kleding, onze behuizing, de textiel rond onze slaapplekken, de zachte warme laagjes voor onze pas geboren baby’s een sleutelrol om ons te weren tegen de kou.
Textiel was en is een voorwaarde voor ons menselijk bestaan; we hebben immers geen vacht.

Het máken van die kleding, het verwerven van de grondstoffen ervoor vormden onze karakters (geduld en doorzettingsvermogen), ons ruimtelijk inzicht (multidimensionaal: niet alleen rechte vlakken met een lengte, breedte, hoogte, maar ook rondingen met een diameter en ook binnenste-buiten), onze techniek, onze fijne motoriek.
Het máken van die kleding was, is en blijft letterlijk handwerk.
Dat ‘handwerk’ onderscheidt ons eveneens van andere dieren: wij zijn het enige zoogdier dat handen heeft; het enige zoogdier dat iets handig kan aanpakken.
Het máken van die kleding was/is een milennialang proces waarin mensen ideeën deelden met elkaar, met elkaar samenwerkten, elkaars werk overnamen en afmaakten. Dat kan niet anders: het is te arbeidsintensief voor één mens, zelfs voor één groep.
De maakprocessen strekten zich vaak uit over meerdere seizoenen, meerdere jaren.
Dat vraagt visie; een vooruitziende blik.

De oneindig repeterende ambachtelijke handelingen bij het maken vormden milennia later inspiratie voor mensen die machines bedachten om die werkzaamheden op een snellere manier over te nemen.
Het kapitalisme ontstond en het verzet ertegen eveneens.
Het lijkt bedrieglijk eenvoudig: het weven van een lap stof of het spinnen van een draad. Maar iedereen die voor het eerst spint, weeft of naait, realiseert zich na enkele handelingen: oeps, het uitvoeren van die textiele technieken is verraderlijk ingewikkeld.
Over mode en kleding wordt veel geschreven.
De geschiedenis over de functies van de draad, van touw, de letterlijke en figuurlijke rollen van geweven doek, het maken van zeildoek voor een boot is minstens zo belangrijk als kleding om te begrijpen wie wij zijn.
Die informatie miste ik in mijn geschiedenislessen.

Via die zeilen bracht textiel ons in contact met andere beschavingen.
Dat bracht verrijkende culturele uitwisseling met zich mee, maar tevens kon het kolonialisme een tot dan ongekende omvang aannemen.
Slavernij, katoen en industrialisatie zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden: textiel is een verbindende factor om veel van die ontwikkelingen te kunnen begrijpen.
Onze voorouders faciliteerden met hun textielkundige techniek onze huidige manier van leven.

Daarnaast was textiel uitermate belangrijk omdat stoffen als zijde en katoen zeer gewild waren en zijn. We onderscheiden onszelf van de ander met kleding.
Wanneer veel mensen verzot zijn op een artikel, dan ontstaat handel en winst.
Het maakproces was en is onmenselijk intensief.
Waarschijnlijk komt de gewilde kleding, het modieuze textiel voor de inrichting van dure huizen mede om die reden vaak tot stand via onderdrukkende arbeidsomstandigheden, zoals slavernij en uitbuiting.
Wanneer je iets héél graag wil hebben, bijvoorbeeld een mobiele telefoon, dan nemen de meesten van ons voor lief dat kinderen in de lithiummijnen nodig zijn voor de fabricage.

PERSOONLIJKE MOTIEF:
Dat dit onderwerp me fascineert, had een eenvoudige aanleiding.
Ik vroeg mij af: waar bleef het ambacht van kleding maken dat zoveel huismoeders uit de jaren vijftig beheersten?
Inderdaad: een eenvoudige vraag :-).
Niet bepaald een vraag die een deskundige zichzelf stelt 🙂
Ik beschouw mezelf dan ook niet als een pro op textielgebied.
Ik ben wel iemand die altijd kranten en opinieweekbladen las/leest.
Desondanks riep ik bij het vinden van antwoorden op vragen als ‘Hoe maakte men leer uit een dierenhuid?’…’Hoe maak je een linnen draad uit vlas?’…. in gedachte vaak uit: waarom wist ik dit niet?
In één, hoogstens enkele generaties ontstond een compleet nieuwe cultuur rond kleding en textiel….had ik de literatuur, de krantenartikelen daarover gemist?
Of zijn die reportages niet geschreven?
Ik begrijp inmiddels: journalisten schrijven niet over alledaagse onderwerpen die als vanzelf ‘gewoon’ goed verlopen.
Dus in deze zoektocht naar ambachtelijke details over het maken van textiel, vertel ik over het harde werk van mensen die ‘gewoon’ hun werk hebben gedaan.
Wanneer iets gewoon goed verloopt dan staan weinig mensen daar bij stil.

De textielfeiten waarvan ik inschat dat ze het waard zijn om verteld te worden, textielfeiten die ikzelf niet kende, ben ik gaan verzamelen en ordenen.
U treft ze aan op deze site.

MIJN MOEDERS, MIJN OMA’S LEEFDEN IN DE MODERNE TEXTIELTIJD
Hoewel niet onhandig met naald en draad bleek ik vrijwel onwetend over textiel.
De huidige wereldwijde vanzelfsprekende aanwezigheid van textiel bestaat in ons menselijk bestaan relatief kort.
Al hoefden ook mijn moeder en mijn oma’s hun lappen stof niet zelf te weven.
Het garen voor de door henzelf nog te breien truien kochten zij ook al kant-en-klaar.
Als oneerbiedige puber in de jaren zestig zag ik hen als representanten van een vervlogen tijdperk.
Nu zie ik: ook zij leefden al in de modernere textieltijd.
Ze hoefden geen vlas te verbouwen, geen schaapjes te hoeden.
Zij kóchten de grondstoffen voor hun ambachtelijke producten al.
Vandaar dat ik verder terug zocht naar de oma’s van mijn oma’s: duizend jaar geleden…drie oma’s in een eeuw?…dan is tienduizend jaar geleden….drieduizend oma’s van mijn oma’s geleden….
100.000 jaar…30.000 oma’s

VOORMOEDERS MAAKTEN ZELF(S) DE GRONDSTOFFEN VOOR TEXTIEL
Mijn ontzag voor onze voorouders, het zullen vaak voormoeders zijn geweest, die duizenden jaren wél eerst zelfs de grondstoffen voor het maken van kleding op ambachtelijke wijze dienden te maken, nam toe met ieder nieuw textielfeit.
Als zij dat garen niet hadden gesponnen, de lappen stof niet hadden geweven, waren wij er niet geweest. Wij mensen kunnen niet overleven zonder textiel.

Textiel werd al gemaakt voordat wij mensen konden lezen of schrijven.
En geschiedenis wordt pas een verhaal gevonden als het wordt beschreven.
Veel van de textielkennis op deze site is ambachtelijke kennis: het linnen in Mesopotamië of Egypte kwam op precies dezelfde wijze tot stand als honderd jaar geleden als nu.
Op deze site beschrijf ik de processen rond dat ambacht en ook welke economische en sociale werelden daar onlosmakelijk mee verbonden waren en zijn.
Er is veel veranderd in die duizenden jaren, maar de ambachtelijke stappen blijven altijd hetzelfde.
Als ik dat benoem, krijgen we een beeld, een idee van hoe onze voorouders leefden.
Ik probeer woorden te vinden, ontwikkelingen te begrijpen: hoe kwam het dat die kennis, die textiele vaardigheden vrijwel zijn verdwenen?

DE WOORDEN OVER DE AMBACHTELIJKE STAPPEN VERDWIJNEN
Kennis over textiel is belangrijk.
We begrijpen het belang van een object pas als we er woorden aan geven.
Een kind dat zomaar speelt met blokjes, ze op elkaar stapelt zal leren van de ouders, opvoeders, leerkracht: ah kijk, een torentje van drie, vier, vijf blokjes.
Kijk nu haal je er een vanaf, nu heb je er nog twee, drie, vier over.
Zo leert ieder kind eerst tellen, daarna leert het wat meer of minder is, zo leert het vergelijken, zo ontstaat rekenen en later wiskunde.
Voor het zelf maken van weefsels en stoffen verdwijnen de woorden langzaam maar zeker uit onze cultuur.
– wat is het verschil tussen katoen en linnen? Wat is het verschil tussen een zoom en een naad? Wat is gebreid en wat is geweven?
En als er geen woorden meer bestaan voor iets, dan verdwijnt de betekenis.
Zonder woorden kunnen we niet meer nadenken.
Dan worden we een prooi voor mensen die wél kunnen rekenen: die weten hoe ze veel geld kunnen verdienen aan bewust-loze mensen, die het gevoel werd aangepraat dat hun uiterlijk niet helemaal voldoet en daarom toch nog dat ogenschijnlijk leuke fossiele blousje bestellen.
Kun je olie immers niet ook natuurlijk materiaal noemen? Zeker kan dat
En als plastic nooit meer verdwijnt… dan kunnen we het cynisch karakteriseren als duurzaam?
Verhullend taalgebruik is vaak een deel van een verdienmodel.

Deze site wil woorden, kennis, de ambachtelijke stappen in het textiele maakproces, die een vakgebied zijn en waren, niet verloren laten gaan.
Zodat onnadenkendheid kan veranderen in bewust omgaan met textiel.

RECONSTRUCTIE VAN HET LEVEN VAN ONZE VOORMOEDERS
Ik zocht eens onder het kopje ‘Beroepen bij Romeinen’. Ik dacht: daar staan misschien wel weefsters of spinsters bij. Maar het enige beroep uit het vakgebied textiel dat ik vond was: Textielhandelaar. Geen woord over degenen die voor zijn handelswaar zorgden.
Hetzelfde geldt bijvoorbeeld voor een woord als zijderoute: lyrische beschrijvingen over de lengte van de karavanen en het wegennet en het belang. Geen informatie over het begerenswaardige, lucratieve product waardoor die routes voor de handelskaravanen en de steden voor de overnachtingen ogenschijnlijk vanzelf ontstonden. En al helemaal niet over de haspelaarsters, de weefsters van die zijde, noch over de verzorgsters van de zijderupsen.

Deze site wil de woorden, de kennis, de ambachtelijke stappen in het maakproces, die allen een vakgebied waren en zijn, rond textiel niet verloren laten gaan.
Zodat onnadenkendheid kan veranderen in bewust omgaan met textiel.

Wanneer het lukt om het ambachtelijk proces precies te beschrijven, dan vult zich als vanzelf een beeld van het leven van de maaksters van het textiel.

Linnen in Egypte: wanneer we precies de stappen kennen die nodig waren om dat te maken, dan zien we de dagtaken voor ons van degene die dat mooie textiel maakten.
Dan begrijpen we: oh…er is eerst nog vlas gezaaid, oh…die stengels zijn uit de grond getrokken, oh….:-)
Wollen toga’s voor de belangrijke Romeinen: wie weet wat nodig was om zo’n toga te maken, die kan het leven van de maaksters reconstrueren. Oh…eerst schaapjes…

Dan ontstijgen onze voormoeders de rol die hen vaak wordt toebedeeld: moeder, meisje, echtgenoot en de daarbij horen eigenschappen: zorgzaamheid, aantrekkelijkheid en/of een angstig, hulpeloos afwachtend mens zonder regie.
Maar vrouwen hebben specifieke eigen kwaliteiten, die zichtbaar worden in de geschiedenis van textiel.

Daar is alleen bijzonder weinig verslag van gedaan.
Waarschijnlijk omdat het niet werd gezien.

7 TEXTIELKUNDE EN TEXTIELKUNST
De woorden kunst en kunde waren lang synoniem. Dat zien we terug in woorden als geneeskunst en geneeskunde. Wiskunde heette wiskunst.
De textielkunde, het maken van stoffen, de materialen en de technieken om die stoffen of garens mooier, sterker of sprekend te maken, staan in rechtsstreeks verband met textielkunst.

In alle hoofdstukken wordt aan het einde het werk van hedendaagse textielkunstenaars en/of ambachtsmensen en/of andere textieldeskundigen in verband gesteld met de inhoud, de kennis over materiaal en technieken uit het artikel.

De woorden kunst en kunde liggen daarbij voor mij in elkaars verlengde.

TEXTIELKUNST
===========
ARTIKELEN, IDEEËN AANSLUITEND OP DEZE INLEIDING

---

HET MIDDELBARE SCHOOL(EINDEXAMEN)VAK TEHATEX

HET TEXTIELE AMBACHT VAN DE HUISMOEDERS UIT DE JAREN VIJFTIG MAG DAN MINDER ZICHTBAAR ZIJN…. HUN ACHTERKLEINKINDEREN LEREN OP DE MIDDELBARE SCHOLEN BIJ HET VAK TEKENEN, HANDVAARDIGHEID EN TEXTIELE WERKVORMEN NOG WEL DEGELIJK OVER BEELDTAAL, KUNSTGESCHIEDENIS EN TEXTIEL; INCLUSIEF EIGEN VAARDIGHEDEN.

DE EINDEXAMENVRAGEN ZIJN OP INTERNET TE VINDEN. IN 2026 WAS HET THEMA VOOR HET VWO ‘KUNST EN LEVEN’
EEN BELANGRIJKE VRAAG GING OVER ‘DE FEMINISTISCHE HANDWERKPARTIJ’.

DE FEMINISTISCHE HANDWERKPARTIJ

DE FHP WERD OPGERICHT IN 2019. HET IS EEN POLITIEKE FEMINISTISCHE KUNSTENAARSBEWEGING DIE ZICH BEZIGHOUDT MET ‘STUDEREN, REPAREREN, SPREKEN, OPLAPPEN, ONTLEREN EN VERSTELLEN.

CRAFTING RESISTANCE

OP DIEZELFDE TENTOONSTELLING IN UTRECHT (CENTRAAL MUSEUM) WAS DE VOLGENDE GEBORDUURDE TEKST TE LEZEN, GEMAAKT DOOR CRAFTING RESISTANCE.

OMDAT BORDUREN WORDT BEOEFEND DOOR VROUWEN OF MENSEN DIE ZICH AAN DE ZIJKANT VAN DE SAMENLEVING BEVINDEN, OVERVLEUGELEN INVLOEDRIJKE MENSEN DE ARBEID EN DE BETEKENIS VAN DIT AMBACHT.
IN NEDERLAND ZIJN DE GORDIJNEN VOOR VEEL MENSEN VAAK GESLOTEN. GORDIJNEN HEBBEN DE VORM VAN GRENZEN, ONMOGELIJKE IMMIGRATIEPROCEDURES, RACISME EN ONTOEGANKELIJKE HUIZEN.
IN PLAATS VAN GESLOTEN GORDIJNEN ZOUDEN WE MEER OPEN RAMEN WILLEN.
WE SCHRIJVEN DEZE PRIKKELENDE BOODSCHAP IN DRAAD, WANT:
– MACHTIGE MENSEN ZIJN NIET ONSCHULDIG
– NATIESTATEN ZIJN NIET ONSCHULDIG
– TEXTIELE STOFFEN ZIJN NIET ONSCHULDIG
– MUSEA ZIJN NIET ONSCHULDIG
– ONBETAALD WERK IS NIET ONSCHULDIG

WIJ STRIJDEN VOOR MEER RAMEN EN MINDER GORDIJNEN.
————————
DE GEBORDUURDE TEKST WERD VOOR HET EERST GEËXPOSEERD IN HET TEXTIELMUSEUM IN TILBURG.
DAAR OOGSTEN DE KONINKLIJKE GORDIJNEN, BESTEMD VOOR HUIS TEN BOSCH (!) VEEL BEWONDERING. ER WAS DOOR VELE VRIJWILLIGSTERS JARENLANG AAN GEWERKT.

DIGITAAL TIJDSCHRIFT LOVER

IN HET DIGITALE TIJDSCHRIFT ‘LOVER’, VOORTGEKOMEN UIT DE TIJD VAN ‘MAN-VROUW-MAATSCHAPPIJ’ VERSCHEEN (3 mei 2023) EEN LEZENSWAARDIG ARTIKEL OVER HANDWERKEN. ‘RECLAIMING MY TIME’door NANDA VAN DER POEL.
https://tijdschriftlover.nl/maatschappij/handwerk_een_politieke_kunstvorm_door_vrouwen

EXAMEN-TENTOONSTELLING TEHATEX LEERLING 6 VWO

Uit de schriftelijke verantwoording van de leerling:
‘Eerst wilde ik een lappendeken op een wasrek leggen en het verbinden met dekbedovertrekken om zo te laten zien hoe erg het kunstwerk verweven is met het huishouden.’
Ik wilde mijn werk op zo’n manier tentoonstellen dat het weinig opviel, wat het idee van textiel in het huishouden versterkt. Maar ik merkte dat ik bij deze uitwerking niet persé de vrouw centraal zette, terwijl dat wel een essentieel onderdeel is van de boodschap die ik wil overbrengen.
Dus toen heb ik besloten om echt een vrouw zelf te verwerken in de lappendeken.
De huishoudelijke voorwerpen maakten plaats voor symboliek en het verhaal van de vrouw.
De vrouw zit verworven in de lappendeken met haar armen uitgestrekt en als je goed kijkt zie je drie glasknopspelden en rode verf op elk van haar polsen.
Dit staat symbool voor hoe Jezus werd gekruisigd met drie spijkers in elke hand.
De vrouw is als het ware gekruisigd aan de lappendeken. De vrouw is vermoeid, met grote wallen onder haar ogen, wat laat zien hoe vermoeid ze is van haar lot als gekruisigde aan het huishouden. Op haar lichaam zijn alleen haar baarmoeder en borsten uitgelicht, wat laat zien waar mensen eigenlijk alleen maar om geven als het gaat om vrouwen. Namelijk haar lichaam met borsten en dat ze kinderen kan krijgen.
Alle lappen die ik heb gebruikt zijn lappen van mijn oma, die ze zelf eerder gebruikt heeft om haar eigen kleding te maken. Deze stoffen dragen dus zelf ook het verhaal van een vrouw en zijn zo bewust uitgekozen. De lappen zijn niet helemaal aan elkaar genaaid, maar zijn verbonden door fragiele draadjes. Dit laat zien hoe de textiel met de vrouw verbonden is, maar ook hoe ze uit elkaar worden getrokken door het lot van het huishouden.
Op de lappen stof heb ik theedoeken gehangen, die de verworvenheid met het huishouden laten zien en hoe het huishouden de kunst bedekt.
Zo heb ik alsnog iets van huishoudelijke voorwerpen verwerkt.
Ik schreef hoe ik eerst aan een wasrek dacht, want dan nemen de lappen veel ruimte in.
Nu wordt mijn werk over de balustrade gehangen wat ervoor zorgt dat de vrouw best hoog in de lucht gekruisigd is.
Ik gebruik dus nog steeds de ruimte, maar dan op een andere manier.

===============================================================

Laatst bewerkt: 3 juli 2026.