Hoe en waar zoek ik antwoorden op mijn textielvragen?
Ik miste de info immers in de traditionele naslagwerken.
Ik hoorde er niet over op school.
Het onderwerp Textiel is groot en er zijn veel invalshoeken om kennis in kaart te brengen zodat bewustwording kan ontstaan.
Een wetenschapper begint met het aanbrengen van kaders voor zijn/haar hypotheses; begint met definities en legt een periode vast. Zo ontstaat letterlijk en figuurlijk een vak waarin een onderwerp precies wel of net niet een plaats kan krijgen.
EERSTE DEFINITIES TEXTIEL EN WEVEN
Van oorsprong heeft textiel de globale betekenis: dat wat is geweven. Het Latijnse basiswoord Texere heeft die betekenis.
Het archaïsche weefgetouw bestond uit twee rechtopstaande palen met daarbovenop een liggende balk of tak. Aan die ligger werden draden gehangen, die strak en verticaal dienden te staan. Een lage zijtak aan een boomstam zal ook hebben voldaan. De noodzakelijke spanning aan de draad bereikte men door er gewichten aan te hangen. Of men bond de draden rond het eigen middel.
Een riem of een leidsel hoeft niet breed te zijn.
De weefster werkt vervolgens met de inslagdraad op en neer verticaal van links naar rechts en daarna weer terug. De verticale draad die héén boven lag, komt op de terugweg van de insladraad benéden te liggen.
Rechte hoeken zijn belangrijk; op die manier ontstaat vlakke stof.
DOMEINVERSCHUIVING TECHNIEKEN
Duizenden jaren geleden waren de materialen om te weven per definitie afkomstig uit de natuur. Niet alleen zachte stoffen werden geweven: men weefde ook met buigzame takken of met riet. Papyrus was geweven riet.
Het weefprincipe kan dus ook worden toegepast in andere domeinen.
Van dunne wilgentakken, tenen genaamd maakte men manden en viskorven. Van dikkere takken, langere tenen maakte men erfafscheidingen en matten. In combinatie met leem werden wilgentakken gebruikt bij de bouw van vakwerkhuizen. Het vlechtwerk kun je ook weefwerk noemen, bijvoorbeeld als basis voor hekwerk en schuttingen.
Knooptechnieken met touw kwamen van pas om het geraamte voor kajaks te maken.
In het boek ‘De ambachtsman’ van Richard Sennett acht hij het waarschijnlijk dat de rechthoekige pen-gat verbinding bij hout een techniek is, ontleend aan het weven. Hij noemt het ‘domeinverschuiving’.
Zoals de ponskaarten bij de weefmachines een inspiratie vormden voor de nullen en de eentjes van de digitale programmeertaal.
Onze voorouders konden van gras een jas maken. Ze maakten van dierenhuiden een tent. Volgens de definitie is dat niet geweven, maar het is wel de manier waarop ze lang kleding maakten.
Het zachte textiel, het weven met een gesponnen draad, deed pas later zijn intrede.
En toen voor het eerst werd gebreid…eigenlijk had toen een purist dienen te beweren: ho ho, deze stof is niet geweven. Maar dat is niet gebeurd. Met als gevolg dat veel mensen zich nu niet realiseren dat de stof van een T-shirt is gebreid, niet geweven.
DEFINITIE TECHNIEK
Het woord techniek stamt uit het Grieks. In het etymologisch woordenboek staat: technikos betekent: in zijn/haar handwerk bedreven. Tékhnë of technè betekent: volgens de regels der kunst gedaan. Kunst en techniek liggen in elkaars verlengde.
Techniek draait om het vinden van een oplossing voor een probleem.
Zoals de woorden kunst en kunde broertje en zusje zijn, zo ook zijn de begrippen techniek en kunst nauw verwant. Vandaar dat textielkunst een prominente plek verdient op deze site.
Er zijn bijzonder veel handwerktechnieken: vilten bijvoorbeeld, garen spinnen, touw maken of een net knopen of breien.
Er zijn bijzonder veel materialen: wol, linnen, doeken van hennep, zijde.
Wij noemen de takken van de kornoelje geen textiel. Toch vormde de knooptechniek waarmee onze voorouders van lange stengels van riet en rechte twijgen een visfuik maakten een voorloper voor onze textiele ambachtelijke technieken.
Er waren de afgelopen eeuwen geen gezaghebbende instituten die definities afbakenden. Het maken van stoffen, kleding, weefsels, kant…het was ambachtelijk werk. Dat vakwerk kreeg niet altijd het aanzien dat het verdiende. De maaksters van dat vakwerk evenmin: een enkele keer werd het betiteld als huisvlijt, maar meestal wordt er naar gekeken zonder woorden. En dan zie je het niet.
HEDENDAAGSE TEXTIELOMSCHRIJVINGEN
Toen duizenden jaren later, ruim honderd jaar geleden, de kunststof zijn intrede deed, bedacht de industrie, beter gezegd hun reclameafdelingen: onze producten zijn ook geweven, dus wij zijn ook textiel.
Deze nylons, inmiddels kennen wij ze bijvoorbeeld als panty, zijn gebreid en ze zijn zo begerenswaardig als zijde: dus het is textiel.
De chemische industrie maakt van fossiele grondstoffen ook een draad, dus zij noemen hun draadmachines spinmachines.
De altijd repeterende textiele technieken, spinnen en weven en verbinden met draad lenen zich goed voor een machinaal equivalent en kregen dezelfde naam. En fossiel..?…Dat zijn toch planten eigenlijk…?..Reclamemensen koppelen hun chemische product om die reden aan het begrip ‘natuurlijk’.
Dat klink voor de consument vertrouwd en geruststellend..
Met als gevolg dat in onze tijd het begrip textiel wel heel breed is geworden:
geo-textiel is immers ook geweven en lijkt kunstgras niet ook op een vloertapijt?
Een autoband in het textielmuseum? Kan :-).
Verontrustend is: soms blijven woorden hetzelfde, alleen de betekenis ervan wordt omgekeerd.
Wanneer linnen ‘duurzaam’ wordt genoemd, dan bedoeld men dat het kan worden teruggebracht tot de grondstof (de linnenvezel) en vervolgens kan het worden hergebruikt.
Kunststoffen, die nooit meer van deze planeet zullen verdwijnen, hetgeen een groot probleem is, krijgen door de reclame dezelfde kwalificatie: dus polyester is duurzaam, want het gaat héél lang mee.
En wanneer vervolgens decennialang kinderen niet meer leren wat het verschil is tussen polyester en linnen…
enfin: daarom deze site.
Ik wil textiel van nu in verband stellen met het ambacht van onze voorouders.
Het zullen meer dan eens onze voormoeders zijn geweest die er voor zorgden dat we over weefsels konden beschikken waarmee zij vervolgens ook onze kleding maakten.
Ik wil zoeken naar de financiële, sociologische, psychologische, technologische aanleidingen en oorzaken en filosofische verbanden.
Ik wil woorden vinden voor de oorzaken voor het verdwijnen van het ambacht.
Soms vind ik de informatie in boeken. Maar ook concludeer ik: het kan niet anders dan dat de vrouwen duizenden jaren geleden net zo lang deden over de voorbereidingen om wol te spinnen, linnen te weven als de tijd die we daar nu voor nodig zouden hebben. Op deze site wil ik dat maakproces graag benoemen.
Er bestaan bijzonder veel textiele verbanden in de wereld om ons heen en die hebben altijd ook een haakje naar onze gezamenlijke voorgeschiedenis.
En de ambachtelijke maakprocessen staan in verband met ons leven nu.
Op deze site wil ik textiel van nu in verband stellen met het ambacht van onze voorouders.
Wanneer de hoofdstukken iets vertellen over een techniek, wil ik daar op inzoomen, zodat de arbeidsomstandigheden en de tijdsinvesteringen van de ambachtsmensen die deze techniek beheersten, duidelijk worden.
Wanneer de onderwerpen gaan over mode of over kleding voor de maatschappelijke elite zoom ik graag in op de arbeidsomstandigheden van de maaksters van die mode.
VERANTWOORDING
- Niet zelden vond ik tijdens mijn zoektocht naar kennis op internet of in t.v.programma’s textielonderwerpen die reeds goed uitgelegd of mooi beschreven werden. Wanneer inhoudelijk goede artikelen reeds blijken te bestaan dan volsta ik met het noemen van de naam van deze sites, een korte beschrijving van inhoud en auteurs, de makers en/of ik geef de links erbij.
- Een overzicht van de inhoud, de kopjes van het hoofdstuk vormen het begin van het betreffende artikel.
- Eventuele verwijzingen naar internetpagina’s die verband houden met dat onderwerp treft u ín het hoofdstuk.
En aan het eind vindt u de verantwoording over mijn bronnen.
Alle hoofdstukken zijn voorbeelden van onderhanden werk. Ook al staan ze gepubliceerd: als ik een aanvulling vind, dan zal ik deze plaatsen. Soms eindigt een hoofdstuk met ‘Laatst bewerkt’, in dat geval schat ik in dat het hoofdstuk in een afrondende fase verkeert. Indien er staat ‘Wordt vervolgd’, dan werk ik er nog aan.
Laatst bewerkt: 28 december 2025
Foto’s:
Introductiefoto: Schilderij van Malik Aksel. Geboren in 1901 in Griekenland, thessaloniki en overleden in Istanbul in 1987.
Foto’s over de ‘geweven’ wilgentenen: zelf gemaakt in het Historisch Museum van Odiliënberg.
Bronnen:
Etymologisch woordenboek Van Dale.
Richard Sennett – DE AMBACHTSMAN de mens als maker – Meulenhoff – pagina 148-149
Textielkunde 