Textielkunde

INHOUD:
1. RELATIE PREHISTORIE, TOUW EN DRAAD. – oudste sporen van touw en draad: touw en kralen, huidenboot, gereedschap om touw te twijnen, afdrukken van touw op aardewerk.
2. TOUW EN BOMEN: hoe maak je touw uit de bast van een boom? Vijf fasen.
3. MEER BOMEN EN HUN BAST ALS BASISMATERIAAL
4. VERSCHIL TUSSEN TOUW VAN BOOMBAST EN TOUW VAN HENNEP OF VLAS
5. EEN BASTVAT IS EEN ZEEFVAT EN HEET FLOËEM.
6. RELATIE TOUW EN PLANTEN – het binnenste van de stengel
7 DE EGYPTISCHE BESCHAVING EN TOUW: EEN KLASSE APART
8 DE TOUWREVOLUTIE: Elisabeth Wayland Barber
9 WAT KUN JE MAKEN ALS JE TOUW HEBT?
a. De draadrevolutie vanuit de archeologie b. Hoe kun je leven als je touw hebt c. Wie touw heeft, beschikt over een wapen
10 DE TECHNIEK VAN TOUW MAKEN BLEEF DUIZENDEN JAREN HETZELFDE
11 HEDENDAAGSE TOEPASSINGEN VAN TOUW a Breeuwen b Molenzeilen c Scheepszeilen
12 HET BEROEP TOUWSLAGER
13 TOUW BIJ KLEDING HEET KOORD a priesterkleding b militair uniform c. een prehistorisch rokje van koord: het meisje van Egtved.
14 TOUW: Taalkundig en etymologisch
15 HEDENDAAGSE GRONDSTOFFEN VOOR TOUW a. Kokos b. Jute c. Sisal d. Kunststof.
———————————————————————————————————–
TEXTIELKUNSTENAARS
VOORBEELDEN VAN TEXTIELKUNST MET TOUW:
– Magdalena Abacanowicz – Jagoda Buic – Wilhelmina Fruytier – Alice Fox – Subodh Gupta –
VOORBEELDEN VAN TEXTIELKUNST MET KOORD:
– Elmo Mistiaen – Patricia Perez Estaquio – Deborah van Der Schaaf
———————————————————————————————————–
LAATST BEWERKT: 9 februari 2026 – ruim 7000 woorden – bijna veertig minuten leestijd

1. RELATIE PREHISTORIE, TOUW EN DRAAD

Onze geschiedenislessen handelen over vuursteen, vuistbijlen, bronzen tijdperken en gouden eeuwen.
Enkele decennia geleden schreef een geschiedkundige over deze benamingen:
‘In plaats van tijdperken de naam te geven van metalen is het logischer om de toepassing van touw als uitgangspunt te nemen.

Deze historicus (Elisabeth Wayland Barber) introduceerde het begrip TOUWREVOLUTIE.
Het maken van touw en draad ligt in elkaars verlengde. Een dik lang touw is begonnen als één lange dunne draad, vervolgens nog zo één lange dunne draad…en zo verder.

Er zijn niet veel oude vindplaatsen van draad, maar één ervan heet Dolni Vestonice in het huidige Tsjechië. Op deze vindplaats van zo’n 26.000 jaar geleden is bewijs gevonden van dat wat archeologen nu 
de draadrevolutie noemen.

Elisabeth Wayland Barber: ‘In plaats van tijdperken de naam te geven van metalen is het logischer om de toepassing van touw als uitgangspunt te nemen.

Afdrukken van touwwerk gevonden op potten van aardewerk leveren het bewijs van touw en touwtechnologie in Europa die 28.000 jaar oud is. (Wikikids – touw)

Het touw van onze voorouders werd zowel duizenden jaren geleden als honderden jaren geleden door hen gemáákt: uit vezels van riet (bij de Egyptenaren) of van vlas of van hennep.
Indien voor touw, hennep of vlas nodig was, werden die gewassen eerst door hen gezaaid, vervolgens geoogst en langdurig bewerkt.

In dit hoofdstuk treft u informatie over hoe je een draad voor touw uit boombast kunt maken. In het hoofdstuk over linnen staan de bewerkingen beschreven om van de vlasplant linnen te maken.

De eerste minieme sporen van touw zijn gevonden in een Zuid-Franse plaats Abris du Maras waar Neanderthalers woonden.6) Omdat op die plaats ook kralen zijn gevonden, schat men in dat het touw en die kralen bij elkaar hoorden: het was een ketting waarmee iemand goede sier maakte. Men denkt dat dit touw 90.000 jaar oud is. Dat zou 60.000 jaar eerder zijn dan de vindplaats die hiervóór de oudste was. 6)7)

Op Kreta zijn sporen van menselijke cultuur gevonden (dertig stenen handbijlen) van 130.000 jaar oud.
Maar…Kreta is een eiland. De bewoners kunnen daar alleen met een boot zijn aangekomen. Onze voorouders, ook hier gaat het om Neanderthalers, beschikten over boten.
Want met een uitgeholde boomstam over zee vanaf het vasteland een eiland ontdekken is onwaarschijnlijk.
Met een ‘huidenboot’ daarentegen kun je van eiland naar eiland hoppen: de ribben van dierenbotten of twijgen vormden een meer stabiele basis en een soort skelet van de boot. Met touw werd een stevige constructie gemaakt. En die constructie werd strak omspannen met dierenhuiden. ‘strak omspannen’….daar heb je touw voor nodig.
Dus wanneer je deze gegevens bij elkaar telt: dan kwamen 130.000 jaar geleden mensen naar Kreta die al touw tot hun beschikking hadden.

GEREEDSCHAP OM TOUW TE MAKEN:
Er is gereedschap gevonden van 40.000 jaar oud in de Hohle Fels grot in het Zuid Westen van Duitsland. Men denkt nu dat het een hulpmiddel was voor het maken van touw. Het is een strook mammoet-ivoor met vier gaten erin. Elk gat is bekleed met nauwkeurig gesneden spiraalvormige insnijdingen (wikikids – touw en Engelse Wikipedia: rope). De spiraalvormige insnijdingen zouden de vezels op hun plaats hebben gehouden. Nadat dit voorwerp was geidentificeerd als een waarschijnlijk gereedschap om touw te maken werden vergelijkbare andere 15.000 jaar oude voorwerpen met gaten en insnijdingen gevonden van rendiergewei.

GEREEDSCHAP OM TE NAAIEN
We weten dat onze voorouders ook naalden kennen. In 2016 werd in Siberië een volledige naald gevonden van 50.000 jaar oud. De naald had een oog en was gemaakt uit het bot van een vogel. In hetzelfde artikel (Wikipedia – naaigerei) vertelt men over het tijdperk van de Gravettien. Ook bij hen zijn naalden gevonden: 28.000 – 22.000 jaar geleden.

2. TOUW EN BOMEN: HOE MAAK JE TOUW UIT DE BAST VAN EEN BOOM
In een t.v. programma over bomen krijgt de lindenboom liefdevolle aandacht: …grote boom…kan oud kan worden….hartvormige blaadjes…
De presentator vertelt dat wij mensen tijden lang touw maakten van de bast van de lindenboom. Dat was voor mij nieuwe info dus ik zoek het op: hoe gaat dat… touw maken van lindenboom?

De bast van de lindeboom is een bruikbare grondstof voor vezels. Vanzelfsprekend: het gaat om de bast van afgezaagde zijtakken van een gezonde boom of van een boom die toch al zou worden omgekapt.
(Site: Hunebed Nieuwscafé)
Een boom die gezond dient te blijven, kan zijn schors niet missen.

FASE 1 : De eerste fase in het proces om de bast te verkrijgen is: de bast dient te rotten.
Er zit namelijk pectine in, een soort plaksel en die pectine breekt af gedurende een proces van rotting dat weken duurt.
Associeer rotten gerust met stank.
Het beste is om de takken met de bast te laten rotten in natuurlijk water, vanwege de bacteriën die zich daarin bevinden. Indien het te koud is, doen bacteriën hun werk niet, dus de omgevingstemperatuur was een omstandigheid waarmee onze voorouders rekening hielden.
De vollédige bast dient onder water gelegen te hebben; dus verzwaren, tussendoor checken en omdraaien was zeker aan de orde.
Bij rotten is ook belangrijk dat het niet té lang duurt: want dan rot alles weg.

FASE 2: Wanneer het rottingsproces is voltooid raakt de bast van de boom los. Je kunt de bast in ogenschijnlijk één dikke laag van de stam trekken.
FASE 3: Vervolgens blijkt dat die ogenschijnlijk eerste dikke laag uit vele dunne lagen bestaat. Het lijkt alsof je natte bruine vellen papier die door vocht met elkaar verbonden zijn voorzichtig, want ze zijn heel dun, van elkaar haalt.
Die natte bruine vellen hebben een lamelachtige vorm: ze zijn zo lang als de oorspronkelijke tak en zo breed als de omtrek van die tak, betrekkelijk smal dus.
FASE 4: Vervolgens kun je die dunne langwerpige lagen over de lengte weer in lange, ook platte draden snijden. Het resultaat doet denken aan raffia: platte sliertjes die je sterker kunt maken door ze te draaien, eerst om hun eigen as.
Op deze draaiende manier kun je draden ook in elkaars verlengde laten doorlopen, zoals we dat kennen van het spinnen van draden, zodat een langere draad ontstaat.
FASE 5: Vervolgens kun je twee van die gedraaide draden in elkaar laten kronkelen; dat heet twijnen. Zo ontstaat een gemiddelde dikte: de dunne stukken van de ene draad vermengen zich met een dikker stuk van de andere draad. De nieuwe draad die zo ontstaat wordt daardoor gelijkmatiger in doorsnede en sterker.

Op deze wijze maakten onze voorouders van boomschors touw.
De dikte van die draden kun je blijven verdubbelen, maar dat is een vak: zo moet bijvoorbeeld de ene draad in de richting van een s worden gedraaid en de andere in de z richting.
Met touw maakten ze niet alleen praktisch handige dingen, zoals visgerei, schedes (een soort hoes voor een mes om aan je riem te hangen), kleding, schoenen en matten.
Wie touw heeft kan zich een andere leefstijl veroorloven.

Wie beschikt over touw kan zich een andere leefstijl veroorloven.

3. MEER BOMEN EN HUN BAST ALS BASISMATERIAAL
Er zijn meer bomen waarvan de schors op dezelfde wijze losgeweekt kan worden: bijvoorbeeld de wilg (knotwilg of katjes), de beuk, de esdoorn. En vervolgens maakte men van die bast producten.
Boombasten bevatten bijvoorbeeld ook tannine om leer te looien. In de schors van wilg zat/zit salicylzuur. De pijnstillers die wij nu gebruiken is chemisch nagemaakt salicylzuur.

Het is geen toeval dat de woorden beuk en boek zoveel op elkaar lijken. In de vroeg-Germaanse tijd, de eerste eeuwen van onze jaartelling, gebruikten de Germanen het runen-schrift. De streepjes en hoekjes van dat schrift konden ze kerven op blaadjes van de beuk, uit de bast. 1)

4. VERSCHIL TUSSEN TOUW VAN BOOMBAST EN TOUW VAN HENNEP, VLAS
Dat onze voorouders ook van boombast touw maakten, leerde ik dus recent.
Ik meende te weten dat vrijwel altijd hennep de grondstof was voor touw.

Er bestaat vanuit het maakproces een elementair verschil tussen touw, vezels uit de bast van een boom en touw of garen uit bijvoorbeeld hennep, vlas en bij de Egyptenaren: riet.

5. EEN BASTVAT IS EEN ZEEFVAT EN HEET FLOËEM.
Om te begrijpen hoe planten leven, dienen we de functie te kennen van een xyleem en een floëem.
In het hoofdstuk over linnen volgt uitleg over xyleem.

WAT IS EEN FLOEEM?
Het Griekse woord voor bast is floëem.
De textielvezels waar vanaf de eerste menselijke beschavingen uiteindelijk touw van wordt gemaakt zijn afkomstig van planten.
Een bastvat is een type weefsel bij planten of bomen: bastvaten vervoeren water, mineralen, voedingsstoffen van de wortel naar het blad en terug.
Bastvaten bestaan uit levende cellen zonder kerncel.
De wanden van de cellen verdwijnen niet helemaal, maar er ontstaan gaten in, daarom spreekt men van zeefvaten.
Bij grote bomen, zoals een eik of een berk gaat het om honderden liters per dag. (mrchadd.nl) De bladeren hebben zuigkracht.
Een bastvat verplaatst voedingsstoffen in twee richtingen: bijvoorbeeld suikers, glucose van de bladeren en andere voedingsstoffen kunnen worden getransporteerd naar delen van de plant, die de suikers nodig heeft om te groeien.
Floëmen kunnen voedingsstoffen ook naar de wortel brengen. Floëmen die in de bast zitten geleiden de sapstromen met voeding twee richtingen op.
De woorden floëem, bastvat en zeefvat zijn synoniem.
(universiteit van Wageningen- WUR).

2) Over xyleem schrijf ik meer bij vlas en linnen.
Bij linnen zal uitgebreid (het zijn meer dan twintig stappen) worden ingegaan op het proces om de binnenste draad, het xyleem, te verkrijgen

---

7. DE EGYPTISCHE BESCHAVING EN TOUW

De rol van touw in Egypte is een verhaal apart
Egyptenaren spelen eveneens een prominente rol in het hoofdstuk over linnen.

We weten niet precies hoe de Egyptenaren de piramides bouwden, maar men is het er wel over eens dat dat niet kon zonder touw. Niet alleen om de zware blokken in beweging te krijgen, op sleeën te schuiven en naar boven te trekken, maar ook om blokken te kantelen.

Waarschijnlijk kenden de Egyptenaren gereedschap als katrol en een lier.
Daarmee hesen ze zware onderdelen naar boven en daar was veel touw bij nodig.
De Egyptenaren dreven ook handel met gebieden relatief ver weg: bijvoorbeeld in gebieden rond het huidige Somalië en/of Jemen. Deze gebieden konden alleen per boot bereikt worden.
Voor de boten was immens veel touw nodig.

TOUW WAS OOK EEN MEETINSTRUMENT
Een touw diende bij de Egyptenaren ook als een meetlint; dat bestond uit een koord met op regelmatig afstand terugkerende knopen.
Touw was een meetinstrument.
Het woord ‘touw’ werd verbeeld in een hiëroglief: een rechtopstaand touw dat krult aan het einde, zoals een varenblad zich ontrolt.
Het teken vertegenwoordigde de waarde 100.
Zo’n koord met knopen kun je zien als een soort rekenliniaal. Je telt de knopen en je weet of bijvoorbeeld het ene stuk land breder of langer is dan het andere.
Door het touw te verdelen in gelijke delen van drie, vier of vijf konden ze perfecte hoeken drie-, vier- of vijfhoeken creëren.

TOUW ALS MEETINSTRUMENT OM SNELHEID VAN BOOT TE BEREKENEN
Een zeiler die op een hedendaagse boot zonder navigatie zijn snelheid wil weten stelt zichzelf de vraag: hoeveel knopen vaar ik? Hoe snel gaat mijn boot?
Een eenvoudig touw met knopen gelijkmatig over heel de lijn verdeeld is het gereedschap.
Een eenvoudig rekensommetje vertelt hem/haar hoeveel zijmijl per uur wordt gevaren.
‘De knoop’ is één zeemijl per uur.

Vroeger werd op zeilschepen de vaarsnelheid gemeten door een houtblok of een plankje aan een opgerolde lijn (=touw) overboord te gooien. Het houtblok blijft tamelijk onbeweeglijk in het water liggen, terwijl de boot verder vaart en de lijn vanaf een haspel afrolt.
Door te meten hoeveel van de lijn in een bepaalde tijd werd afgerold, kon men de snelheid van het schip bepalen.
Later werden er knopen in die lijn gemaakt op een regelmatige afstand.
Men telde dan het aantal knopen. (nl.wikipedia.org – Knoop (snelheid). De onderlinge afstand tussen die letterlijke knopen is ongeveer 50 voet.

Eén knoop staat gelijk aan één zeemijl (= 1.852 kilometer) per uur. De zeemijl zelf is gebaseerd op de omtrek van de aarde en sluit daarom perfect aan bij de navigatie op open zee. (nautisch team.nl)
De evenaar is 40.000 kilometer lang

8 DE TOUWREVOLUTIE
DE DRAADREVOLUTIE VANUIT DE ARCHEOLOGIE
Het boek ‘Women’s Work’ The first 20,000 years – Women, Cloth, and Society in Early Times’ verscheen in 1994; het is geschreven door Elizabeth Wayland Barber. Zij introduceert het begrip Touwrevolutie;
in het Amerikaans-Engels: The String Revolution. Als archeoloog viel het haar op dat de motieven op potten van aardewerk veel leken op weefpatronen.
Het leek haar interessant om die observatie, veronderstelling tijdens een zomervakantie enkele weken nader te bestuderen, maar die enkele weken werden zeventien jaar en resulteerden in het bovengenoemde boek van 300 pagina’s.
De Onzichtbare Vrouw is de titel van een boek uit 2008, geschreven door drie archeologen.
Eén van hen is vrouw. Dat is sinds kort niet bijzonder, maar de combinatie vrouw/archeoloog kwam lang niet voor. De drie schrijvers beseffen dat het geven van een betekenis aan archeologische vondsten eeuwenlang tot stand kwam via de tot dan vanzelfsprekende mannelijke blik: als je geen oog hebt voor de rol van vrouwen dan zie je die rol niet, dan blijft een mogelijke andere interpretaite of betekenis onzichtbaar.
Wanneer bijvoorbeeld een graf werd ontdekt waarin een speer lag, dan concludeerde men vanuit de mannelijke blik dat het hier zeker om het een graf van een man zal gaan. Zeker, dat kan :-).
De mannelijke archeologische blik kijkt logisch eerst naar vuursteen, vuistbijl, speerpunten en aardewerk.
Alleen een geoefend oog ontwaart een afdruk van weefsel. Alleen met een open blik en vooral ook met kennis over textiel kun je een vezel, een stukje touw vinden.

Deskundigen zijn het er nu over eens dat deze mensen, nu tussen de 20.000 en 30.000 jaar geleden in groepen met vuur, met kleden, kleding en sieraden leefden.
In het boek wordt geschetst hoe in die tijd een huis werd opgebouwd. Vanuit een kuil staken boomstammen omhoog, waarover dierenhuiden werden gespannen.
De ribben van een mammoet dienden als spanten voor een gebogen dak. Dierenhuiden spannen……daar heb je touw voor nodig.
Dierenhuiden: er zijn langdurige bewerkingen voor nodig om een dierenhuid te prepareren zodat deze niet gaat rotten. Er is ruimtelijk inzicht nodig voor het snijden van de dierenhuiden op de juiste maat.

WAT KUN JE MAKEN ALS JE TOUW HEBT?
De uitvinding van het touw, de ontwikkeling van de draad, was een cruciale opstap in de ontwikkeling van de menselijke cultuur.
Want om de kuil te isoleren tegen kou, om de wanden te beschutten tegen wind werden vanuit de binnenkant van de tent, vloerkleden gelegd en wandkleden gehangen. De beschrijvingen doen denken aan een yurt, een ger; de tenten waarin de laatste nomaden van Azie rondtrekken.

Wie plantaardige vezels heeft, kan bij voldoende deskundigheid, touw maken.
WANNEER JE TOUW HEBT, KUN JE
– twee of meer voorwerpen met elkaar verbinden,
– netten maken om vissen te vangen.
– kleine wilde dieren vangen met een valstrik of een lasso.
– iets zwaars verslepen. Bijvoorbeeld je tent, of een groot gedood dier in stukken of een ploeg door de akker trekken.
– iets hoog ophangen,
– iets in het water hangen. Het water was vroeger vaak ijskoud: dus je kon bijvoorbeeld vlees daar bewaren. Of een visfuik.
– een riem, een hengsel weven,
– je kleding dichter om je lijf vastmaken
– hijsen: iets makkelijker omhoog tillen. (In de prehistorie bestonden vuursteenmijnen, vijf tot 12 meter diep. De vuurstenen, maar ook het niet bruikbare materiaal, werd omhooggetakeld.)
– een mand, kleden, een handboog, misschien muziekinstrumenten met een snaar maken.
– draad gebruiken als scheerlijn: daarmee kan een stok rechtop worden gezet.
– stokken verbinden met lijnen. Daar kun je iets overheen hangen.
– bij het bewerken van de huid van dieren met touw/draad de huid spannen.
Op deze wijze ontstaat een meer soepel leer.
– manden en tassen vlechten.
– een lijn spannen: je kunt een gebied afbakenen, begrenzen, letterlijk een grens stellen.
– een dier met je meevoeren, tam maken, in je buurt houden.
– planten geleiden
– takkenbossen of riet bij elkaar binden. Die drijvende bundel kan een basis vormen voor een vlot, voor bodembedekking in een moeras, voor een soort matras.
– met touw kun je klimmen, in bomen bijvoorbeeld.
– met touw kun je iets terugvinden: je kunt uitgezette netten met elkaar verbinden en het uiteinde zichtbaar aan de oever hangen.
– je kunt een hangmat maken, of een hangmatje als wiegje voor een kind.
– je kunt het wiegje/hangmatje op afstand wiegen door af en toe zachtjes het touw te bewegen.
– met touw kun je meten: je kunt afstanden, de grootte van percelen vergelijken door het te relateren aan…is het langer of korter dan het touw.

Zouden onze voormoeders, duizenden jaren geleden toen ze kind waren ook al hebben touwtje gesprongen?
Of geschommeld misschien. Of touwtrekken als wedstrijdje. Of gevliegerd?

WIE TOUW HEEFT, BESCHIKT OVER EEN MACHTIG WAPEN
En…touw kun je op vele manieren gebruiken om gewelddadige acties mee uit te voeren.
Touw zal een belangrijke uitbreiding van het wapenarsenaal hebben gevormd. Met touw werden de speerpunten vastgebonden aan de stok.
Met een touw kun je een steen slingeren, die daarmee immens meer kracht krijgt.
Je kunt iemand geselen, je kunt iemand laten struikelen.
Gevangen nemen, en vele overige gewelddadige toepassingen….:-(.
De manieren waarop mensen in oorlog elkaar vroeger konden martelen is onbeschrijflijk: vastbinden, ophangen…bij de gruwelijkheden was touw een onmisbaar attribuut.

DE UITVINDING VAN TOUW WAS WAARSCHIJNLIJK EEN PROCES
Het maken van touw zal niet één uitvinding door één iemand zijn geweest.
Men zal eerst hebben ervaren dat je met de lange takken van bijvoorbeeld een klimplant handige dingen kon doen.
Als je zo’n handig gebruiksvoorwerp zelf kunt maken ben je niet meer afhankelijk van dat wat je vindt. Je maakt het zelf. Het is een ambacht dat zich langzaam maar zeker ontwikkeld zal hebben; een vaardigheid die is overgedragen van degene die haar vak verstond naar iemand die dat vak nog moest/wilde gaan leren.
Er wordt algemeen van uitgegaan dat het verbouwen van de gewassen die nodig waren om draad te maken een taak was voor vrouwen. De vrouwen hebben hun technische vaardigheden overgedragen naar de jongere generaties: dat zegt iets over hun manier van met elkaar omgaan. Ambachtelijke kennis overdragen gebeurt doelgericht en ook hiërarchisch: wanneer de juiste techniek eenmaal bekend is dan wordt die werkwijze overgedragen naar leerlingen. Het kan maar op één manier en dat is de goede manier.

DE TECHNIEK VAN TOUW MAKEN BLEEF DUIZENDEN JAREN HETZELFDE
De wijze van touw maken van duizenden jaren geleden lijkt bijzonder veel op de wijze waarop men een eeuw of wat geleden op de Rotterdamse Lijnbaan of op de Amsterdamse Lijnbaansgracht of in Hamburg op de Reperbahn touw maakte.

De Kelten deden nauwelijk onder voor de Egyptenaren: ook zij maakten duizenden jaren geleden touw: niet alleen een touwtje om kralen aan te rijgen, maar een lang, polsdik touw.
Met veel menskracht trokken ze de grote stenen, de menhirs, rechtop in een ondiepe kuil. Voor een belangrijk deel staan de immense rotsblokken daar nog; zelfs op de bodem van de Atlantische Oceaan, want de zeespiegel is intussen gestegen.

Het draaien van een dun touw, het nogmaals in elkaar draaien van meerdere dunne touwen, twijnen genaamd, over een afstand van honderden meters vraagt veel planning, samenwerking en communicatie.
Het maken van touw vraagt een lange rechte straat, een baan. Een touwslager werd ook wel een baander genoemd. Onder andere de visserij en de scheepvaart hadden touwen nodig.
Een lijnbaan dient ongeveer 200 meter lang te zijn.

Streekmuseum Krimpenerwaard: ‘Als je een touw moest maken van een bepaalde dikte, dan moest je bedenken hoeveel strengen je daarvoor nodig had en hoeveel draadjes in een streng.’
Er is in Nederland lang alleen met hennep gewerkt. Zoals wol eerst gekamd wordt (alle vezels liggen in dezelfde richting) voordat men kan gaan spinnen, zo worden de ruwe vezels van hennep ‘gehekeld’, via pennen geleid totdat ze allemaal in elkaars verlengde liggen. Dat noemt men gestrekte hennep. (Historische Vereniging Vlaardingen).

Touw werd duizenden jaren geleden ambachtelijk op vergelijkbare wijze gemaakt als honderd jaar geleden op de Rotterdamse Lijnbaan.

Touw is dermate belangrijk geweest voor de ontwikkeling van ons mensen dat hedendaagse archeologen zeggen dat we kunnen spreken over de touwrevolutie.

Touw is dermate belangrijk geweest voor de ontwikkeling van ons mensen dat hedendaagse archeologen zeggen dat we het woord touwrevolutie kunnen gebruiken.

HEDENDAAGSE TOEPASSINGEN VAN TOUW:

breeuwen, molenzeilen en scheepszeilen.

Ik ga in dit hoofdstuk vrijwel niet in op de importantie van zeilen op een zeilboot en de zeilen op de wieken van de molen. Indirect komt het ambacht om de zeielen te maken aan de orde bij het hoofdstuk over linnen.
Zonder die zeilen komt de boot niet vooruit, en draaien de wieken van de molen met beduidend minder vaart.
Omdat dit hoofdstuk over touw gaat bespreek ik het belang van touwen om die zeilen op hun plaats te krijgen en/of om ze op hun plaats te houden.

SCHEEPVAART
Een zeilboot zonder zeil kan zich niet voortbewegen. Het zeil, de zeilen bepaalt de richting, de ligging in het water en de snelheid. Touw is bij die zeilen een onmisbaar attribuut, want zonder touw kunnen de zeilen niet worden gehesen. Zonder touw kan geen boot, nog geen roeiboot, worden aangemeerd.
Het woord touw krijgt vaak, voor iedere toepassing, een andere benaming.
Ik vond de volgende synoniemen: een spring, een steekeind, een meerlijn, val, schoot, een lijn, een eind of een end. Touwen van een zeilschip heten tuigage.
Schepen vroeger hadden veel en lange touwen nodig: de zeilen waren hoog en groot. Om dit gewicht omhoog te krijgen dienden veel mensen de zeilen te hijsen. Op internet lees ik dat een Middeleeuws schip zoals een Kogge wel een kilometer touw aan boord kon hebben.
En voor een VOC-schip waren kilometers touw nodig voor het tuigage.
MOLEN
Om een molen goed te laten werken zijn zeilen zeer belangrijk. Zonder zeilen draaien de wieken wel, maar met de zeilen erop krijgt een molenaar invloed op de snelheid: hij kan meer wind vangen. Het zeil wordt met touwen aan het hekwerk van de wiek bevestigd.
Het hijsen van zakken ongemalen graan naar boven, het vastzetten van de molen op de wind: touwen zijn cruciaal voor het kunnen laten malen van een molen.
Ook hier vind ik steeds eigen benamingen voor touw uit de molen: de achterlijk en de schootlijn, de zwichtlijn.
Het touw aan de zijkant van een molenzeil heet het ‘voorlijk’ of het ‘achterlijk’, waarmee zwicht- of slaglijnen verbonden zijn.
(Wikipedia – Zeil (molen)): het kunnen omgaan met de zeilen op een molen is een vak apart.

Breeuwen

De scheepvaart is niet mogelijk zonder touw: niet alleen vanwege het hijsen van de zeilen en/of het aanmeren: in de Gouden Eeuw werden schepen, bijvoorbeeld die van de VOC waterdicht gemaakt met touw en dat gebeurt nog steeds
Ook sluisdeuren worden op dezelfde manier waterdicht gemaakt.
‘Breeuwen, kalfaten of kalefateren is een techniek waarbij de kieren tussen de gangen van de huid of tussen de planken van het bovendek van het schip worden dichtgemaakt met behulp van werk (uitgeplozen touw van een natuurlijke vezel, meestal hennep) en pek of teer…..’
Een kenmerk van deze natuurlijke vezels is dat ze vocht opnemen, waarna ze gaan zwellen als ze vochtig worden. Die zwelling voorkomt dat de houten wanden of vloeren gaan lekken.

HOEVEEL NAMEN ZIJN ER VOOR HET BEROEP VAN TOUW MAKEN?

Zoals touw een eigen naam krijgt op het moment dat het ergens voor gebruikt gaat worden, zo bestaan er ook veel namen voor het beroep: touwslager, lijndraaier, baander, zeeldraaier, reepmaker en reepslager, touwer.
(Wikipedia – touwslager ambachtsman.
Een touwslager werkte buiten. Zijn lijnbaan was een smalle strook grond, die 300 meter lang kon zijn. Een spinner of spinster leverde de garens aan, waarmee de touwslager heen en weer ging lopen. Aan een van de uiteindes van de lijnbaan werden de garens in groepjes aan de haken van een wiel bevestigd.

9 TOUW BIJ KLEDING WORDT KOORD GENOEMD

Bij het woord touw in combinatie met kleding, denk ik als eerste aan de houtjes-touwtjes verbinding. Ik vind dat een sympathieke verbinding, maar de meeste mensen associëren een houtjes-touwtjes verbinding met iets dat los-vast, amateuristisch in elkaar zit.
Uitdrukkingen die bij kleding horen zijn vaak negatief.

Bij kleding wordt touw een koord genoemd. 5)

Een touw is gedraaid (getwijnd) garen.
Voor een koord past men vaak de techniek van het punniken toe.
Punniken is eigenlijk een soort rondbreien met garen: vier steekjes in de rondte.
Een schoenveter is eigenlijk ook een gepunnikt koord.
Een andere functie…dan krijgt het een andere naam 🙂

Op de uniformen van militairen komt koord ook veel terug. Op deze kleding zijn de garens gevlochten, als een haarvlecht.

VOORBEELDEN VAN KOORD IN KLEDING
A. MILITAIRE UNIFORMEN

Een voorbeeld van koord bij kleding zien we terug bij het uniform van militairen.
Ook hier: er zijn vele benamingen en betitelingen net als bij de zeilboot en de molen: nestel, erekoord, vuurkoord of fouragère.

De Spaanse hertog Alva zou zijn soldaten die voor de vijand waren gevlucht als waarschuwing een koord om de hals hebben laten dragen. Aan dat koord zouden ze worden gehangen indien ze de strijd nogmaals uit de weg gingen.Gelukkig hoefde dat dreigement nooit te worden uitgevoerd. Bij een volgende slag bleven zij het koord als onderscheiding dragen.
Zoals ik al had gezien bij het hebben van touw: een touw is een machtig wapen. Dat wordt weerspiegeld in militaire uniformen.

B. PRIESTERKLEDING
Ook de traditionele priesterkleding kent koorden. Daar waren, zijn praktische redenen voor: het houdt het witte basiskleed wat beter om het lichaam.
Er worden ook symbolische redenen genoemd voor de keuze van het koord.
Het voelt ongemakkelijk om die redenen nu in het daglicht te stellen na alles wat (min of meer) duidelijk werd de afgelopen jaren over het niet bepaald ingetogen gedrag van de zogenoemde geestelijk vaders.

C. EEN ARCHEOLOGISCH ROKJE VAN TOUW/KOORD: MEISJE VAN EGTVED
Ongeveer 3.500 jaar geleden leefde het meisje van Egtved. Ze leefde in de Noordelijke Bronstijd. Haar stoffelijke resten werden in 1921 in Zuid- Denemarken ontdekt.
Uit onderzoek blijkt dat ze reisde, te voet natuurlijk. Ze droeg een rokje van touw. Op de site ‘F-site.nu’ staan duidelijke foto’s van haar kleding en beschrijvingen van de rest van haar outfit. De achtergrondinformatie op Wikipedia over het meisje van Egtved is wellicht wat recenter bijgewerkt.
Nationalmuseet http://en.natmus.dk op de site van dit museum vindt u foto’s van de kleding en omstandigheden waaronder het meisje werd gevonden.

10 TOUW: TAALKUNDIG EN ETYMOLOGISCH

WAAROM ZIJN ER ZOVEEL WOORDEN VOOR TOUW?
Touw speelt een cruciale rol in de geschiedenis van ons mensen in het dagelijkse leven, in het bouwen, het opzetten van een tent, bij het vissen en bij schepen.
Omdat touw zoveel functies kan hebben, uit zoveel materialen kan bestaan en in totaal verschillende werkvelden worden gebruikt, in regio’s die andere talen of dialecten spreken leidde dit tot een wereld van synoniemen.
Wat de functies betreft: touw om af te meren heet een meerlijn of een tros. Touwen die de zeilen bedienen heten ‘schoten’.
Dikke touwen heten ‘tros’.
Een lijn is vaak een dunne variant van touw. Ik zie de scheerlijn bij het kamperen voor me.
In Brabant is het woord ‘zeel’ dialect voor touw, hetgeen ik terugvind in het woord zeeldraaier.

SPREEKWOORDEN EN UITDRUKKINGEN
Er zijn tenminste twintig Nederlandse spreekwoorden en uitdrukkingen met touw.
Veel betekenissen van touw-spreekwoorden hebben te maken met het hebben van de regie, het begin en het einde overzien, druk in de weer zijn.
– iemand is druk bezig: iemand is in touw
– iemand is de baas: dan heb je iemand aan een touwtje of je hebt de touwtjes in handen.
– iets organiseren: iets op touw zetten
– een logisch verband: als er geen touw aan vast te knopen is, dan zijn oorzaak en gevolg ver te zoeken 1) 2)
De spreekwoorden en uitdrukkingen met synoniemen van touw doen ook mee.
– iemand aan het lijntje houden bijvoorbeeld

HET BEGRIP LIJN:
Bij encyclo.nl staan vijfentwintig betekenenissen en herkomsten van het woord lijn.
Het letterlijke touw vormde het voor de hand liggende voorbeeld voor een streep op papier.
Bij een letterlijk touw wordt fysiek duidelijk dat een rechte lijn van punt a naar punt b de kortste verbinding is; een basisprincipe uit de wiskunde.
Een wiskundige lijn heeft geen begin- of eindpunt.

En vervolgens wordt lijn een synoniem voor verbinding: ik heb een lijntje met iemand, we liggen op één lijn.
We reizen met openbaar vervoer met lijn x of ik heb iemand telefonisch aan de lijn.
De lijn met je voorouders of handelen in lijn met mijn ….doel/principes/idealen….

TERUG NAAR TOUW
Als iemand bij de bokswedstrijd in de touwen hangt, dan mag je haar/zijn wedstrijd als verloren beschouwen.
ENKELE ENGELSE SPREEKWOORDEN
Know the ropes= de kneepjes van het vak leren, weten hoe iets werkt
Learn the ropes – de basis leren van een nieuw vak.
How long is a piece of string? de vraag verwijst naar een onbepaalde lengte, een vraag die niet te beantwoorden is.
OVER HET WOORD STRING
De strings off an apron doorsnijden betekent dat je je ontworstelt aan je ouderlijk huis. An apron is een schort. Hoewel het een makkelijk woord is, laat ‘string’ zich door mij moeilijk vertalen. Een string is eigenlijk een snaar, van een gitaar bijvoorbeeld. We kennen het woord string als een dun bandje bij zwemkleding of ondergoed. Niet moeilijk dus.
Maar omdat mevrouw Barber spreekt over stringrevolution zou dat woord eigenlijk vertaald kunnen worden als ‘snaar-revolutie’. Maar uit de natuurkunde kennen we het al ingeburgerde woord snaar-theorie = string-theorie.
Dus vandaar dat ik stringrevolution vertaalde met touwrevolutie.
MAKKELIJK GELD VERDIENEN
In Engeland bestaat de uitdrukking: rope for money, hetgeen betekent ‘makkelijk geld verdienen’.
Er was een tijd waarin het gebruikte touw van de galg in kleine stukjes werd opgedeeld en die stukjes werden voor relatief veel geld een gewild verkoopprodukt.

ETYMOLOGISCH
Het woord weefgetouw staat in verband met touwen. 3)
Etymologisch woordenboek: touwen (betekent het afwerken van leer) staat in verband met touw (in de betekenis van koord). Touw/tou was geplozen vlas. In het Engels bestaat het woord tow.
Touwen (is een fase in de leerbewerking) was in het OudEngels tawian. In het Runisch betekent tawido ‘ik maakte’.
De woorden touwen (leer bewerken) en tooien (versieren) zijn verwant.

11 HEDENDAAGSE GRONDSTOFFEN VOOR TOUW

In de prehistorie in West-Europa zal het gedraaide touw zoals wij dat ook kennen vrijwel zeker gemaakt zijn van hennep. Over hennep vindt u in het blog (marijadriaens.com) een apart hoofdstuk.
In gymzalen zien we nog de traditionele touwen van hennep en sisal. De structuur en de textuur geven kinderen een goed houvast, wat essentieel is bij het (leren) touwklimmen

Als vezels kort zijn levert dat altijd een minder sterke draad op.

a. KOKOS:
In andere werelddelen en in latere tijden werd ook kokos gebruikt. Kokosvezel kennen we als de ruwe haartjes die aan de buitenkant van een kokosnoot zitten. Ook die korte haartjes zijn geschikt om touw van te maken. Als de vezels kort zijn levert dat altijd een minder sterke draad op. Daarom is kokostouw altijd dik touw.
De meesten mensen gebruiken nog wel een kokosmat ergens in of rond het huis. En wie wat ouder is heeft waarschijnlijk herinneringen aan kokosmatten in de keuken of de gang. Die gaven bepaald geen zacht gevoel aan je blote voeten.
De Nederlandse samenleving kent kokos waarschijnlijk vanaf de VOC tijd.

b. JUTE:
Westerse samenlevingen kennen jute sedert de achttiende eeuw. De vezels van jute zijn een xyleem en daarmee zijn ze dus een houtvezel, net als hennep.
Ook jute kan drie meter hoog worden: het groeit als een soort rietplant in warme landen met een hoge luchtvochtigheid zoals Bangls Desh en India.
We kennen jute als de gevlochten schoenzolen van espadrilles: jute kan relatief veel vocht opnemen terwijl het niet nat aanvoelt.

We kennen jute ook omdat het de wortels van de kerstboom met kluit bij elkaar houdt. De jute kun je gewoon in de aarde zetten. Het weefsel composteert en draagt bij aan de vruchtbaarheid van de grond.

Dat is niet exclusief voor jute, alle textiele stoffen die gemaakt zijn met natuurlijke materialen (ook zijde en wol, ook katoen of linnen) kun je gewoon in de aarde stoppen en zal verteren en alleen wenselijke voedingsstoffen toevoegen.

c. SISAL:
Textielkunstenaars zoals Abakanowicz werken graag met sisal. Sisal is afkomstig van de bladeren van de Agave plant; het touw is dus gemaakt van een bladvezel.
Sisal is sterk, gaat lang mee en het is betrekkelijk makkelijk schoon te maken, omdat het anti-statisch is; reden waarom er decennialang vloerbedekking van is gemaakt.
Sisal kan ook worden gebruikt voor de haren van borstels. De vezels kunnen goed tegen vocht. Sisal kan goed worden gemengd met wol en dat materiaal is geschikt om vloerbedekking van te weven.
Sisal wordt ook gebruikt voor dartboards, matrassen.

d. KUNSTSTOF:
Het weefwerk van Wilhelmina Fruytier (hieronder te zien) is gemaakt van kunststof touw.
Touw van kunststof is vaak gekleurd.
Kunststof touw rekt meer dan traditioneel touw, hetgeen gunstig is in de bergsport.
Traditioneel touw is minder glad: je hebt meer greep. reden waarom touw in gymzalen gemaakt is van traditioneel touw.
Kunststof touw is wel sterker dan traditioneel touw, alleen: het kan slecht tegen UV licht.

TEXTIELKUNSTENAARS
TEXTIELKUNST MET TOUW

Magdalena Abacanowicz 1930 – 2017

Onderstaand werk is moeilijk te categoriseren is: het is geweven, maar het is allesbehalve een wandkleed. Het lijkt een monumentaal beeld, het kan echter niet staan: het hangt aan sterke kabels. Het werk is groot, een diameter van minstens vijf meter schat ik.

Abakanowicz maakte dit weefwerk in de jaren zestig. Ze worden nu Abakans genoemd.
Hoewel ik van te voren foto’s van dit werk had gezien, maakten de grootte, de intense kleuren, de totaal andere aanblik vanuit de verscheidene kijkpunten, de technieken veel indruk. Abakanowicz noemde dit werk zelf ‘Situation Variable’, dus misschien geeft die titel een aanwijzing voor de betekenis van het werk: vanuit iedere invalshoek zie je totaal iets anders, iets dat je niet kon verwachten.
Onderstaand werk zou een schuilplaats kunnen zijn, een holle boom misschien. Ook dit werk is immens groot. Ik schat zes meter hoog. Beide werken zijn gemaakt van sisal touw. De linkse foto toont een detail van het grote werk rechts.

En nog drie detailfoto’s uit de rode Abakan.

---

Jagoda Buic 1930 – 2022

---

ALICE FOX

Hoe kwetsbaar is het touw van Alice Fox. De textielkunstenares woont in Engeland en vanuit haar volkstuin verzamelt ze oud tuingereedschap. Met het blad van planten, bijvoorbeeld de oude bladeren van de narcissen maakt ze touw. Dat verbindt ze vervolgens aan een oude tuinschep, al kan het ook een hoesje worden voor een gebroken lege eischaal…wie liefde wil voelen voor materiaal, kan kijken naar de site van Alice Fox.
De site van Textileartists laat ook veel van haar werk zien.

SUBODH GUPTA

Subodh Gupta is geboren in India, 1964. Onderstaand werk was in januari ’26 te zien in Feniks, het migratiemuseum in Rotterdam. Als vliegtuigpassagier vroeg hij zijn medereizigers wat ze hadden meegenomen in hun bagage. Meestal nemen mensen gebruiksvoorwerpen mee: een boek, kleding, een cadeau. Eigenlijk alledaagse dingen, maar ze zijn belangrijk.

VOORBEELDEN VAN TEXTIELKUNST MET KOORD

Elmo Mistiaen

Onderstaande drie werken zijn ontworpen door Elmo Mistiaen. Hij noemt ze’biomorphic outdoor fashion design’ Ik fotografeerde deze werken in maart 2025 in het Textielmuseum in Tilburg. Ik aarzelde even om ze te laten zien, want ik wil dat dit blog zal gaan over verloren gegane ambachten. En onderstaande werken zijn gemaakt door het Textiellab van het Museum: veel computers en machines stel ik me voor. Maar eerlijk is eerlijk: het zijn koorden die heel creatief worden gebruikt om er drie dimensionale vormen, een soort insecten mee te creëren. Het laat zien wat de verloren gegane ambachten ons hebben gebracht: prachtig nieuw werk

---

PATRICIA PEREZ EUSTAQUIO

Geboren op de Philipijnen in 1977
Op You Tube staat documentaire van haar tentoonstelling Emporium bij Galerie Silverlens.
Onderstaande beelden zijn afkomstig van die video.

---

DEBORAH VAN DER SCHAAF

LITERATUUR EN BRONNEN

1. Kijken met Caspers – serie 2025 – AVRO TROS – aflevering over Bomen.
2. Hunebed – Nieuwscafé: Lindebast oogsten, een smerig klusje
3. Scholieren.com/verslag/samenvatting-bio-81tm-86planten.
   WUR- edepot – over planten.
4. Mrchadd.nl – Het vaatstelsel.
5. dbnl.org/tekst. nr 2279
6. woorden.org/spreekwoorden.
7. Etymologisch woordenboek: getouw en touwen
8. In Vlaanderen bestaat een linnenbedrijf al meer dan 150 jaar. Op hun site geven ze in woord en beeld informatie. http://libeco.com/nl/over-linnen
9. https://nl.wikipedia.org/wiki/Koord_(textiel)
10. http://nl.m.wikipedia.org/touw
11. Literatuur over ‘de knoop’: ontdekkingsschrijver.nl : waar komt de knoop als meeteenheid vandaan, door Michiel van Straten. De schrijver noemt het boek ‘100 maritieme uitvindingen van astronauten tot Zeemansgraf’ als bron.
12. http://NewScientist enhttp://Archeologieonline.nl
    9 Jager – verzamelaar. Én zeevaarder. 12 april 2025 De Volkskrant. Maarten Keulemans.
    10. https://wikipedia.org/wiki/breeuwen
13. FASCINEREND BATIK – techniek en praktijk door rita Trefois – ISBN 9781616271329 – pag 48 – 55 gaan over textielvezels.
15. 
    
    EXTRA INFORMATIE BIJ DIT ARTIKEL
    http://wikipedia-en-org.translate.google:rope (Engelse Wikipedia)

---

1. De relatie boek en beuk: ik kom erop terug in het stuk tekst-textiel.
   2. Over xyleem: ik kom erop terug in het hoofdstuk over linnen. staat sedert begin februari online.
   ————
   Laatst bewerkt: 8 februari 2026