Textielkunde

1 INLEIDING
2 DOEK OP LINNEN
Een vlasveld op linnen schilderdoek
3 LINNEN, LIJN EN VLAS IN ONZE TAAL
4 ER BESTAAN TWEE SOORTEN VLAS
5 WAT IS EEN XYLEEM?
6 OVEREENKOMST TUSSEN VLAS, HENNEP, (BRAND)NETEL EN RIET
7 FASES IN DE VERWERKING VAN LINNEN NAAR VLAS:
hoe ‘verover’ je de xylemen uit de stengel, hoe maak je daar draad van, hoe maak je daar linnen stof van?
8 STOF MAKEN VAN LINNEN GEBEURT TE WEINIG IN EUROPESE REGIO.
9 GEBIEDEN UIT DE PRE-HISTORIE WAAR VLAS GROEIDE EN LINNEN STOF WERD GEMAAKT

a. Eerste vindplaats b. Algemene info over burgerrechten in pre-historische samenlevingen. c Positie van de vrouw in Mesopotamië, d Egypte,e Romeinen en f de Gallieërs.
g. De ‘gebieden’ rond tempels, kerken, kloosters, de bijbel
10 TWEE GEBIEDEN IN NEDERLAND WAAR VLAS GROEIDE EN WERD VERWERKT
a. De tijd van Karel De Grote b. Na de inpolderingen in Zuid-Holland, vóór de komst van de katoen.
11. WERELDWIJD NU: WAAR WORDT VEZELVLAS VERBOUWD?
Met een opsomming waar olievlas wordt verbouwd.

INLEIDING

De meeste mensen hebben kledingstukken van linnen: de stof verslijt nauwelijks, een linnen blouse gaat decennia mee.
Linnen kleding is niet goedkoop. Wie de bewerkingen en de werkuren kent welke nodig zijn om de stof te maken, begrijpt direct waarom de stof relatief duur is in de huidige grotendeels te goedkope textielwereld.
Mijn laatste linnen blouse kocht ik in een museumwinkel.

Dat linnen vroeger meer ingeburgerd was, blijkt uit ons taalgebruik: we kennen het woord linnenkast, hoewel ons beddengoed en onze handdoeken van katoen zullen zijn.
Weefsters kennen ongetwijfeld het woord ‘linnenbinding’. Dat is de eenvoudigste verbinding bij het weven: van links naar rechts – op en neer, dezelfde weg terug – maar dan eerst neer en vervolgens op.
Linnen heeft in ons dagelijks leven meerdere imago’s: het kreukt snel en het is sober, maar het kan vanwege een zachte glans ook een zijde-achtige uitstraling hebben. Mensen die de stof herkennen weten dat het relatief duur is, vandaar dat het onder kenners een stof met aanzien is.
Die kreukels worden dan een signaal: die deren de drager, draagster kan het hebben.

2. DOEK OP LINNEN

Er zitten verdikkingen in de vezel, die zorgen voor onregelmatigheden.
Die geven ieder linnen doek karakter. De textuur, de uitstraling worden letterlijk en figuurlijk minder glad, terwijl linnen niet uitrekt.
Die textuur blijft onnadrukkelijk zichtbaar na het aanbrengen van de verf.

De vlasbloemetjes bloeien slechts één dag, eigenlijk alleen in de ochtend en alleen als de zon schijnt. Vlasbloempjes kunnen ook wit zijn of iets meer kobaltblauw.
Een vlasveld staat, rond de langste dag, ongeveer tien dagen in bloei.

3. LINNEN, LIJN EN VLAS IN ONZE TAAL

Het woord ‘vlas’ is verwant aan vlechten; de koppeling tussen ‘het bewerken van’ en ‘langdradige vezels’ is zichtbaar gebleven in de taal.
Het Oud-Nederlands kende het woord ‘flas’, dat afstamt van ‘flasha’.
De allereerste wortel van het woord in het Indo-Europees is ‘plek’.
We mogen aannemen: de vaste plek waar werd gevouwen, gevlochten en geweven.
Het Latijnse woord voor vlas is Linum usitatissimum.
De vlasfamilie wordt linaceae genoemd.
Het woord usitatissimum betekent dat het voor heel veel doelen gebruikt kan worden, het is zeer nuttig: ieder onderdeel van de vlasplant wordt 100% gebruikt; ook in de hedendaagse mondiale samenleving.

Het woord linum wordt meestal vertaald als lijn.
Vandaar dat het woord lijn vaak terugkomt bij synoniemen voor linnen.
Het woord lijnwaad is zo’n synoniem. In het woord linoleum zit dat woord lijn (afkomstig van lijnolie) ook verstopt. 1)

De digitale vertaalmachine komt bij het woord linum met ‘draad’ als eerste vertaling.
Hoewel ‘lijn’ in onze maatschappij meestal een getekende streep betekent, is de oorsprong te herleiden naar een fysieke draad: bijvoorbeeld een waslijn of de vislijn.
‘Linne’ is Oud – Nederlands. De Germaanse vorm was linam. Linnen is een leenwoord uit het Latijn.

HET WOORD LIJN VORMT EEN BRUG TUSSEN TOUW EN VLAS
In het hoofdstuk over touw wordt beschreven dat touw vaak een andere benaming krijgt. Een daarvan is het woord ‘lijn’. Denk aan scheerlijn of lifeline.

Het woord ‘lijn’ is een synoniem voor touw, tegelijkertijd was ‘lijn’ nauw verbonden met lijnzaad en linnen draad.
Vervolgens werd het begrip lijn een metafoor voor heel veel zaken in ons leven: een tramlijn, ik zit met jou op één lijn, een kustlijn.
Meer voorbeelden staan in het hoofdstuk over touw.

BOOMGAARD – VLASCHAARD
Zoals we in Nederland het woord boomgaard kennen, fruitbomen op het land bij een boerderij, zo kent men in Vlaanderen het woord vlaschaard. Het stukje land bij een boerderij waar vlas werd verbouwd.
De Vlaschaard was ook de titel van een veel gelezen boek van Stijn Streuvels, maar dat was lang geleden :-).
2)

4. TWEE SOORTEN VLAS

Gedroogd olievlas ziet u op bijgaande foto : kleine bolletjes op een dun recht steeltje. Ik denk dat ik het repelsteeltjes mag noemen, want de bewerking om het zaad met een grove kam los te krijgen, heet repelen.

Bij deze vlas, die wordt gekweekt voor de olie, staan de plantjes verder uit elkaar.
Omdat de zon daar dan goed bij kan, komen er dan vertakkingen met ook daar weer bloempjes en uiteindelijk zaadjes aan.
De vorm van de olievlasplant is niet geschikt om op schoven te zetten, daarom werden deze plantjes horizontaal op het veld gelegd om te drogen.
De belangrijke zaadjes kun je pas uit de planten halen wanneer ze zijn verdroogd. WANNEN IN EEN WAN: Ze werden apart verzameld in een wan, dat is een platte mand.
De zaadjes en gedroogde blaadjes werden omhoog gegooid, zodat de wind de lichte blaadjes of stukjes stengel (het kaf) wegblies, waarna de zaadjes overbleven.
Die laatste handelingen doet men inmiddels decennialang machinaal.
Oogsten en wannen wordt door één machine in één keer gedaan.

5. WAT IS EEN XYLEEM?

Vlas is een plant. Het woord xyleem zal veel mensen niet bekend in de oren klinken.
Om te begrijpen waarom onze voorouders zoveel moeite deden om het binnenste draadje van de vlasstengel te pakken te krijgen is het handig om te weten dat zich over de volle lengte, van wortel tot bloem in het binnenste van de vlasstengel een holle lange draad bevindt. Die holle draad heet een xyleem.
Dat wat uiteindelijk een beige linnen draad gaat worden is van oorsprong een xyleem.

Over de volle lengte van de stengel, vanaf de wortel tot aan de bloem, bevindt zich in het binnenste van de stengel een lange, holle draad.
Die holle draad heet xyleem

Het xyleem bestaat uit een serie rechtomhoogstaande cellen, beginnend in de wortel en eindigend bij de bloem, die water (en mineralen) omhoog vervoeren naar de plant.
Die verticale stengels zijn uitermate dun en hol, anders zou er geen water doorheen kunnen.
Daarom is linnen zo luchtig: in ieder draadje zit nog een isolerend luchttunneltje.
Daarom kan linnen zo goed tegen vocht: het xyleem is door de natuur ontworpen om water te vervoeren.
Dat water komt bij alle delen van de plant door het natuurkundig principe van de capillaire werking: er is een druk omhoog vanuit de wortels. Door adhesie (het water hecht zich aan de wand van het xyleem) kruipt het water als het ware vanzelf verder omhoog.

6. OVEREENKOMST TUSSEN VLAS, HENNEP, (BRAND)NETEL EN RIET.

Niet alleen vlas ondergaat de vele bewerkingen om de grondstof voor textiel te creëren: diezelfde bewerkingen ondergaan planten als (brand)netel, riet en hennep.
Zowel vlas, netel, hennep en riet laten zich eenvoudig, zonder bemesting kweken. De plantjes groeien dermate snel en dicht op elkaar dat onkruid nauwelijk kans krijgt.
Hennep, netel en vlas groeien in ongeveer honderd dagen van zaadje tot plant.
Zaaien begint in april, in juni is de bloei: prachtige velden kun je zien in Noord-Normandië. Het zijn ééndagsbloemen; de knoppen openen zich voornamelijk in de ochtend. In het midden van de dag sluiten ze hun bloemblaadjes.
Het mooist zijn de velden rond de langste dag….alleen ’s ochtends dus.

En al deze planten hebben dus een xyleem dat je met veel moeite uit de stengel kunt winnen.
Om die superdunne draadjes is het dus te doen: al die bewerkingen die beschreven gaan worden.

Met name hennep en linnen lijken wel op elkaar. Beiden hebben een kleine ecologische voetafdruk. Alle opbrengsten, ieder deel van de plant: alles is bruikbaar voor de bouw, voor medijnen, voor textiel, voor zeep.
Een andere grote overeenkomst tussen vlas en hennep is dat het vele werk begint ná het oogsten.
Vroeger trok men de plant handmatig met wortel en al uit de grond, om de vezel zo lang mogelijk te houden.
Ook hedendaagse machines behouden de wortel aan de stengel bij het oogsten.

Het is een belangrijke beslissing: op welk moment wordt geoogst?
Een dun linnen weefsel kun je alleen maken, wanneer de vlasstengels uit de grond worden getrokken wanneer deze nog rank, dun, iel zijn.
In Egypte bij de mummies is linnen stof gevonden van 160 centimeter breed en vijf meter lang, die maar 140 gram weegt.
Dikke weefsels kunnen ook: dan maak je er bijvoorbeeld zakjes van voor zaad of zwaardere stoffen: schilderdoek of bekleding voor meubels of werkkleding die tegen een stootje moet kunnen.

7. FASES IN DE VERWERKING VAN LINNEN NAAR VLAS

HOE WORDEN DE XYLEMEN UIT DE STENGEL VAN VLAS, NETELS EN HENNEP GEHAALD?

Beschrijvingen van de bewerkingen die nodig waren en zijn voor het maken van linnen.
Om in de sfeer te komen: een veelzeggende afbeelding over een van de vijftien fases in het bewerken van de vlasstengels om daar uiteindelijk het xyleem, een linnen draadje uit te halen.

Zie: verantwoording illustraties over de herkomst van de afbeelding

GLOBAAL ONDERSCHEIDEN WE VIJF FASES:
FASE 1 – Het zaaien en oogsten van de vlasplant: geschatte duur ongeveer vijf maanden: het bewerken van de vruchtbare klei diende grondig te gebeuren.
Zaad ontkiemt alleen op fijne korreltjes aarde.
Nadat de volwassen planten er met wortel en al zijn uitgetrokken worden de planten gedroogd.
FASE 2 – Het oogsten van het zaad en het verkrijgen van het xyleem is een arbeidsintensief proces in zes stappen: repelen, fermenteren, drogen, braken, hekelen en tot slot het maken van een vlaspop.
FASE 3 – Het maken van draad: van het maken van een vlaslint tot en met spinnen lijken slechts twee fases, maar het is zeer arbeidsintensief.
Het spinnen van de draad was letterlijk en figuurlijk een eindeloos karwei.
FASE 4 – Het weven van stof uit de draad.
Dit kon pas starten na voorbereidingen: eerst dienden de lengtedraden op het weefgetouw worden aangebracht. Het opwinden van de spoelen (op de spoel zit het garen dat over de breedte werd aangebracht) is een ander vak apart.
Vóór de uitvinding van de schietspoel kon brede stof slechts gemaakt worden indien de wever/weefster hulp kreeg van twee mensen: de een schoof de draad naar de andere kant en vice versa.
FASE 5 – Het bewerken van de beige, bruine stof tot een wit ‘zuivere’ stof: beuken van de stof, logen, bleken, wassen, strijken.

EEN EXTRA FASE DIE NU NOG ONGENOEMD BLIJFT IS: LINNEN WORDT VAAK GEVERFD.

Welk handwerk verrichtten onze voorouders? Fascinerend kan ik het vinden dat een ambachtelijk proces van letterlijk duizenden jaren oud van generatie op generatie is doorgegeven.

NADER UITGELEGD: HOE LINNEN STOF WORDT GEMAAKT IN RUIM TWINTIG STAPPEN:

• Vlas is een éénjarige plant: het vlaszaad wordt na de oogst verzameld. De beste kwaliteit wordt geselecteerd en bewaard voor het volgende jaar.
• het zaaiklaar maken van de akkergrond: de grond diende zeer goed bewerkt, waterdoorlatend fijnkorrelig en vruchtbaar te zijn. Er wordt zeer intensief gezaaid: pas dan schieten de vezelvlasstengels recht omhoog de lucht in op zoek naar zon.
• Na enkele dagen, binnen honderd uur, ontkiemt het zaad tot een plantje.
• na ongeveer honderd dagen wordt de plant, de vezelvlasplant is dan meer dan één meter hoog, groeide dus meer dan één centimeter per dag, met wortel en al uit de grond getrokken. Het tijdstip van oogsten luistert nauw: wacht je te lang dan krijg je dikke vezels, die later dikke stof oplevert.
  Alleen fijne vezels zijn grondstof voor fijne linnen stof.
• de lange stengels met de wortels worden op schoven gezet om te drogen. Er zijn streken waar men deze schoven ‘kapellekes’ noemde.
• Na drogen worden de zaaddozen verwijderd: dit heet repelen. Het beste deel van de zaden wordt bewaard om het volgende jaar weer te dienen als zaaigoed.
• Teneinde het xyleem te verkrijgen, moeten de stengels gaan rotten; er zit namelijk pectine in de stengels. Pectine kun je zien als een soort plaksel, die verhindert dan de fijne binnenste vezel (het xyleem) los komt.
  In Zuid-Holland waren er speciale plekken voor dit rotingsproces: bijvoorbeeld bij de Binnenmaas in de Hoekse Waard. Later werden voor het roten speciale grote betonnen waterbakken gebouwd. Ook honderden jaren geleden deden zich belangenverstrengelingen voor: een bierbrouwerij kon geen water gebruiken waarin vlas had liggen rotten.
  De beslissing om te stoppen met roten luisterde zeer nauw: als je te lang wachtte, rotte de begeerde vlasstengel weg. Of de vlasvezel kon de nog volgende bewerkingen van het braken en hekelen niet aan.
• Daarna moesten die gerote vlasstengels weer wekenlang drogen
• Daarna kon de stengel worden gebroken: dat wordt braken of brakelen genoemd. De houtachtige kern van de steel en de lange, taaie en buigzame vezels, worden van elkaar gescheiden.
  Indien men dit deel van het proces zou overslaan zouden stukjes hout in het textiel achterblijven. Het zijn een soort splinters waardoor je geen draad kunt spinnen. Die kleine stukjes hout werden scheven genoemd.
  Brakelen deed men met een hamer, maar er bestond ook ander gereedschap voor: een soort houten hefboom. Dat gereedschap heet vlasbraak.
  Het doet mij denken aan een papiersnijder, maar dan zonder mes. De stengels worden geknakt tussen twee houten balkjes.
  Het is werk dat veel stof opleverde. Het is werk dat in de winter werd gedaan: in schuren zonder verwarming. Allesbehalve een gezonde werkomgeving.
• Hekelen…
  Dat woord kennen we wel: iemand over de hekel halen (dan doe je hem/haar verbaal pijn of maakt hem belachelijk. De cabaretier hekelt de politicus.
  Of een hekel aan iemand hebben: het voelt pijnlijk om bij zo iemand in de buurt te zijn.
  Een hekel is gereedschap met ijzeren pinnen: de vlasdraden zaten na alle bewerkingen verward in een soort bol door elkaar. Die bol met vlas werd daar doorheen geslagen en getrokken, zodat de vlasvezels allemaal in een richting kwamen te liggen.
• Daar maakte men een bundel van, waar men op drie plaatsen een draadje omheen bond. Men noemde het resultaat een vlaspop. Men sorteerde de vlasstengels: dunne, lange vezels waren voor doorzichtige weefsels. Korte dikke stukken (kodde genaamd) waren bijvoorbeeld voor touw.
• Zwingelen: het verwijderen van de laatste houtige restdeeltjes uit de vezels: uitkammen en sorteren.
• Wanneer je dat vervolgens in de lengte uit elkaar trekt, ontstaat een vlaslint: de vlasdraden liggen als het ware voorgesorteerd klaar om te worden gesponnen.
• De gekamde gladde vlasvezels kunnen wel zestig centimeter lang zijn en zijn eindelijk geschikt voor het spinnen van garens. Het spinnen van een draad om te weven, vraagt meer uren dan het weven. Eén spinster kon in tijd niet één weefster voorzien van benodigd garen.
• Als je garens hebt, kun je gaan weven.
• Dat wil zeggen: eerst dient het weefgetouw te worden opgeboomd: het weefgetouw wordt voorzien van de lengtedraden, ook schering genoemd.
  We begrijpen: als je bijvoorbeeld vier meter stof verwacht te kunnen weven, dan dien je lengtedraden van (ruim) die afmeting op het weefgetouw te zetten.
  Stel je hebt 8 linnen draden in één centimeter, en je weefgetouw is 120 centimeter breed, dan dien je 120 x 8 = 960 draden vast te zetten, draad voor draad te geleiden door een kam. (960 draden maal ruim vier meter is ruim vier kilometer draad. Ieder draadje is verticaal weer verbonden aan een hevel.
  Acht draden per centimeter: dan heb je voor de inslag ongeveer twaalf meter draad per centimeter nodig voor, de heen-en-weerdraden.
  En al die 960 lange draden zijn verticaal verbonden met twee mechanismes, de schachten, die deze lengtedraden om en om omhoog kunnen trekken. De meeste weefgetouwen hebben meer schachten
  Dat schat ik op een kleine vijf kilometer gesponnen draad. De inslagdraad vraagt meer lengte dan de breedte van de stof, anders gaat de stof naar binnen trekken. De breedte zou dan smaller worden en gaan golven.
  Scheringdraden dienen sterk(er) te zijn dan inslagdraden. Soms werden ze natgehouden of ze werden ingesmeerd met stijfsel.
  Het opzetten van de lengtedraden van een weefgetouw kan makkelijk een week werk zijn. Later werd het letterlijk een vak apart. Dat vak werd gedaan door de scheerder.
• Die vijf-kilometer-inslagdraad diende ook op de juiste manier op een spoel te worden gewikkeld. De inslagdraad diende als vanzelf af te wikkelen, maar dat kan natuurlijk alleen als je die draad vooraf vakkundig, gelijkmatig op een spoel hebt gewonden.
• Na het opzetten van de scheringdraden en het beschikken over de vooraad spoelen voor de inslagdraden kan worden begonnen met het weven.
• De linnen stof die vervolgens wordt vervaardigd heeft een naturel kleur: beige of lichtbruin. Alleen in de zon leggen maakt de draad enigszins lichter, maar er waren manieren om dat proces te intensiveren.
• De stof die van het weefgetouw kwam was nog niet echt aantrekkelijk.
  Onze uitdrukking ‘de beuk erin‘ stamt uit dit onderdeel van de vlasverwerking.
  Met een vierkant blok van beukenhout sloeg men op het vlas.
  Vaak was het beuken van de geweven stof niet voldoende. Dan maakte men een loog van de as van zeewier, waarmee werd gewassen. Daarna stond de stof wekenlang in karnemelk of zemelen, waarna de stof werd gewassen, waarna alsnog gebeukt met houten hamers.
• Pas daarna bleekte de stof verder in de zon en de lucht.
• Bleken was een van de laatste fases voordat de stof geschikt werd geacht om gebruikt te kunnen worden als textiel in huis (tafellakens, servetten, kleding, lakens enzovoorts.
• Al zal wassen, strijken, stijven eveneens nog veel werk zijn geweest na al die bewerkingen.
  
  Het proces van zaaien tot de geweven linnen stof nam een vol jaar in beslag.
  Het was de bedoeling dat men in de winter weefde met de garens die in de zomer waren geplant. Maar de garens werden ook bewaard tot een daarop volgende winter.

OOK MET MACHINES BLIJVEN DE PRINCIPES, DE STADIA OM LINNEN TE MAKEN ONVERANDERD

Al honderden jaren zijn onze voorouders bezig om willekeurige fases in het proces eenvoudiger te maken, sneller te laten verlopen.
Het losmaken van het xyleem van de stengels is nog steeds nodig.
Ik begrijp dat die splitsing nu in afgesloten tanks met behulp van vloeistof, warmte en enzymen in enkele uren plaats vindt.
Oogsten van het vlas, nog altijd met de wortel eraan vast, gebeurt met machines die tegelijkertijd repelen.
Wat een uitkomst zal het eenvoudige spinnewiel zijn geweest, rond 1500. Vanaf toen ging spinnen drie keer sneller. En wat was het een niet te doen werk vóór het spinnewiel: een nooit eindigende taak, noemden de Egyptenaren het.
Wie de filmpjes ziet van hedendaagse industriële spinnerijen in landen ver weg: wat mij betreft slechts ontzag voor de geniale techniek.
Ze laten tevens zien dat het principe van spinnen, het draaien van de vezels onveranderd is.
Er waren eeuwen waarin aparte beroepsgroepen ontstonden om te helpen bij de vlasteelt: vlassers die meehielpen op het land, wevers.
Scheerders, zo heette het beroep van de mensen die een weefgetouw konden inrijgen, geholpen door bonters.
Maar de principes, de achtereenvolgende fases om linnen uit vlas te maken zijn onveranderd gebleven.

8. LINNEN STOF MAKEN GEBEURT TE WEINIG IN DE EUROPESE REGIO

Ecologische kledingbedrijven, waar men verantwoording aflegt over het productieproces, vermelden met trots dat de vezels zijn gesponnen in bijvoorbeeld Turkije.
De arbeidsomstandigheden zijn dan vergelijkbaar met Europa.
De spinnerij heeft een fysiek adres.

In Frankrijk, waar men zich meer dan in Nederland realiseert hoe belangrijk het is om ambachten niet verloren te laten gaan, wil men de productieketen van textiel meer in eigen land laten plaatsvinden. Kledingstukken kunnen het predikaat EPV hebben, hetgeen betekent dat 75% van het productieproces zich afspeelt in Frankrijk.
Bij agroberichten overheid.nl: kammen, hekelen, spinnen en weven werd veel uitbesteed aan China, maar inmiddels zijn er drie bedrijven in Normandië die vlas kunnen kammen en twee bedrijven kunnen spinnen.
Het weven van luxe linnen stoffen kan in Italië gebeuren.
Ook in Ierland wordt goed geweven; dat land koopt het linnen in Normandië.

Inmiddels is er in Frankrijk een label ontwikkeld dat streeft naar 100% regie over de eigen linnenketen: La French filature, lin 100% made in France.
De hennep- en linnensector is Europees georganiseerd: european flax.com

9 GEBIEDEN UIT DE PRE-HISTORIE WAAR VLAS GROEIDE EN WAAR LINNEN STOF WERD GEMAAKT.

De oudst gedateerde vlasvezels zijn gevonden in Georgië, in het gebied dat nu de vruchtbare halve maan wordt genoemd in een grot, de Dzudzuana-grot.
Ze dateren uit de oude steentijd en zijn 36.000 jaar oud.
Ze waren geverfd, gesponnen en geknoopt. Ah, er was dus linnen draad van gemaakt.
Dus zo lang zaaien vrouwen *) vlas, spinnen daar een draad van die ze een mooie kleur geven en maken daar een kledingstuk of een accesoir van.
*) Deskundigen over de prehistorie zijn het erover eens: als een product, gebruiksvoorwerk met landbouw te maken heeft, dan betreft dit het domein van vrouwen.
——————

Via de geschiedenis van textiel komen we bij de geschiedenis van de vrouw: hoeveel werk werd milennia lang onzichtbaar verricht?

Een tijd lang achtte ik het doenlijk om het aantal inwoners van een land, een regio in te schatten, op te zoeken.
Hoeveel meter linnen was per jaar per inwoner nodig? Niet alleen voor kleding natuurlijk maar ook huishoudelijk textiel, of voor oorlogen, of zeilboten, enzovoorts.
De Egyptenaren zouden ongetwijfeld de kroon gaan spannen met hun pyramides en farao’s.
Machines bestonden niet, dus alles speelde zich per definitie af binnen een menselijke maat…..

Ik wilde me beter kunnen identificeren met mijn voormoeders: hoe was hun leven? Hoe was de positie van de vrouw in….
Maar na het lezen van onderstaande tekst begreep ik dat vele oude beschavingen bepaald geen eenvoudige huisje-boompje-beestje-structuur kenden.

‘In de Oudheid waren alle mensen ongelijk. In elke stadsstaat was burgerrecht een voorrecht, ambten waren meestal voorbehouden aan rijke mannen; niet iedereen mocht dienen in het leger; niet iedereen mocht land bezitten; en vrijwel elke samenleving kende minstens één klasse van mensen die zichzelf niet bezaten.
Ze waren onvrij.
Dat alle leden van een samenleving voor de wet gelijk zouden zijn, dezelfde rechten hadden en vrij zouden zijn, bestond eenvoudig niet.
Tekst: Mainzerbeobachter.com.

A. POSITIE VAN DE VROUW IN EGYPTE, MESOPOTAMIË, ROMEINEN, BIJ DE GALLIËRS

Schreef de Romeinse historicus Herodotus niet heel grappig over de Egyptenaren… dat ze daar alles anders deden: …de vrouwen onderhandelden op de markt…de mannen weefden en de vrouwen plasten staand :-).

Mesopotamië, ze leefden in stadsstaten. Ze hadden daar al rangen en standen. De geestelijken onderscheidden zich in de kwaliteit van hun linnen kleding van de gewone mensen. Gezinnen leefden in een groot-familie-verband…generaties bij elkaar.

De positie van vrouwen in Rome, het Romeinse Rijk…die was niet best.
Alle vrouwen moesten altijd spinnen. In de roman van Rosita Steenbeek over Julia, de dochter van Keizer Augustus is het haar onontkoombare plicht om tijdens de ceremoniële wandeling tijdens haar huwelijksvoltrekking een spintol mee te dragen. Dat hoorde zo: alle Romeinse vrouwen deden dat. Met deze traditie en met dit attribuut lieten bruiden zien dat ze een goede echtgenote waren.
Wanneer julia een zusje zou hebben gekregen dan kreeg dit zusje waarschijnlijk geen eigen naam: ze zou Julia2 genoemd zijn.

KELTEN: De Kelten, door de Romeinen Galliërs genoemd, zijn voor textielliefhebbers zeer inspirerend. Zij droegen lange broeken, ze weefden ruiten (de Schotse ruit is afkomstig van de Kelten) en weefden strepen in hun tunieken.
Hun kleding was bijzonder kleurrijk. Ze verfden de stoffen.
De Kelten maakten zelfs een soort harnas van linnen: meerdere lagen op elkaar verbonden door een soort hars.
De positie van de Keltische vrouw…die kon slechter…ze konden erven, hun naam doorgeven aan hun kinderen.
De Romeinse schrijver Plinius maakt in zijn werk melding van zeildoek dat gemaakt was uit Gallisch linnen.
Van Plinius weten we ook dat elke Gallische hofstede een vlasgaard had (Utersjank.be), waarvan de oppervlakte in aanmerking kwam voor het betalen van grondbelasting aan de Romeinen.

EGYPTE: Omdat in Egypte de overledenen zulke bizarre hoeveelheden linnen meekregen wanneer zij als mummie de pyramides ingingen en omdat er daarnaast zo veel linnen nodig was bij het maken van mummies, vroeg ik mij af: hoeveel inwoners had de klassieke Egyptische beschaving eigenlijk?
Linnen is zó bewerkelijk om te maken….
De aantallen inwoners lijken te variëren tussen de één en drie miljoen. De Egyptische beschaving bestond duizenden jaren; er waren vele koninkrijken.

Het is geen kwestie van de structuur van een gezin of een dorpshiërarchie: het zijn samenlevingen met rangen en standen.
Zeker kon één vrouw een goeie functie in de samenleving krijgen (priesteres of farao bijvoorbeeld) maar dat waren vrouwen uit de maatschappelijke elite.
Die hoefden niet de akkers op, die hebben niet geweven.
——-
Het Rijksmuseum Van Oudheden (RMO.nl – over slavernij). Er worden drie categoriën van onvrije medemensen genoemd.

‘In het oude Egypte kwamen verschillende vormen van dwangarbeid voor.
Egyptische dwangarbeiders werden met minimale middelen in hun levensonderhoud voorzien.
Krijgsgevangenen van buiten Egypte werden ook aan gedwongen arbeid onderworpen.
Daarnaast bestond er slavernij in Egypte: mensen werden als het bezit van andere mensen verhuurd en verkocht.

Ik herinnerde mij de teksten van Wayland Barber.

WAYLAND BARBER OVER EGYPTISCHE LINNENPRAKTIJKEN

Enkele alinea’s uit het boek van Wayland Barber (blz.200)
– ‘Linnen diende voor meer dan alleen kleding of gordijnachtig decor.
Lakens van geweven linnen, in grote hoeveelheden gemaakt en opgeslagen, werden gezien als teken van iemands welvaart en ze dienden als een soort geld voor ruilhandel. Muntgeld zou pas vijftienhonderd jaar later zijn intrede doen.

Wayland Barber beschrijft ook dat de productie van linnen in Egypte niet tot stand kwam in familie- of ander klein samenlevingsverband.
Ik vertaal enkele alinea’s (pag 190-191)
– ‘Het meeste vlas werd geteeld op de grote landgoederen van de gegoede elite of van de nog machtiger tempels. Vrouwen die in dienst waren van deze landgoedereen maakten het voor het huishouden benodigde linnen uit vlas.
Ze lijken in een soort ploegen gewerkt te hebben en ze werkten in speciale weefkamers, bijna zoals een moderne productielijn uit een fabriek.’
‘Soms lijkt het leven in deze weefkamers net zo ellendig te zijn geweest als het leven in de negentiende-eeuwse-sweatshops.”

…Dus het produceren van linnen was eigenlijk een equivalent voor geld.
En de landgoederen van de elite zorgden ervoor dat vrouwen die ‘in dienst’ waren, zorgden voor linnen.
Het zinnetje van de ‘nog machtiger tempels’ intrigeert me.
Ik kom erop terug in de één na laatste paragraaf van dit hoofdstuk: bij de ‘heilige status van linnen’, bij de kerk.

UITLEG OVER HET BELANG VAN LINNEN EN DE HOEVEELHEDEN LINNEN IN EGYPTE VOOR DE FARAO’S

Veel mensen zullen bij het begrip Egypte als oude beschaving als eerste denken aan piramides, farao’s en mummies.
Ik vertel er iets meer over: het aardse bestaan van de Egyptenaren was erop gericht om na hun dood vredig en eeuwig verder te leven in het Godenrijk.
Het was wel zaak om de benodigde materiële goederen die je in het Dodenrijk nodig dacht te hebben bij leven georganiseerd te hebben.
Bij dit alles was linnen onontkoombaar.
Het hebben van een lichaam was een belangrijke voorwaarde om in het Dodenrijk te kunnen worden opgenomen. Reden waarom de overleden lichamen een behandeling kregen die de tijd zou kunnen doorstaan.
Kostbaarheden zoals goud en zilver waren natuurlijk belangrijk.
En daarbij was ook linnen onontkoombaar: bij het mummificeren speelde linnen een centrale rol, linnen werd gezien als een heilige stof, linnen was een gewild product. In die tijd van ruilhandel: linnen kon met alles geruild worden.

De universiteit van Leuven beschrijft na een recente expeditie:
‘Niet minder dan achtendertig lakens lagen bijvoorbeeld op de mummie van een manager, genaamd Wah, van een landgoed. Nog veel meer lakens waren gebruikt om zijn lichaam in te wikkelen. Op sommige lakens was zijn naam ingeweven. Deze wah was niet uitzonderlijk rijk. Hij was niet de eigenaar van het landgoed en hij stierf relatief jong.
Deze bevinding wordt zo uitgebreid geschetst omdat het een van de zeldzame vindplaatsen is die intact werd gevonden. Het kan niet anders of de graftombes van degenen die werkelijk rijk waren, waren nog rijker gevuld.’ (stories.KULeuven.be)

Wayland Barber schat in…er wordt vaak gemeld dat het goud en de juwelen waren geroofd, maar zegt zij: linnen was eveneens kostbaar en het zal in dezelfde mate zijn toegeëigend door de vinder.

Wayland Barber verkrijgt haar informatie uit Egyptische tekeningen.
Vrouwen die in oorlog gevangen waren genomen werden krijgsgevangenen van de tempel.

G. RELIGIEUZE BIOTOPEN: KLOOSTERS, KERKEN EN EGYPTISCHE TEMPELS

Wanneer wordt vlas gezaaid? Honderd dagen na de kortste dag…de Germanen deden dat al op een vrijdag, want dat was de dag van Freya, de Germaanse godin van de vruchtbaarheid.
Het vlaszaad ontkiemt in honderd uur…. het roten in tanks gebeurde in honderd uur bij 100 graden Fahrenheit….enfin…als je niet religieus bent… dan zou je het kunnen worden :-). Zoveel ritme in de getallen; dat kan geen toeval zijn.

Het woord linnen komt in het oude testament bijna honderd keer voor.

Waar sprake is van een religieuze voorschriften, (kerken, kloosters, tempels) wordt linnen bijzonder vaak voorgeschreven als het enige materiaal waarmee bepaalde rituele handelingen mogen worden uitgevoerd.
Bijvoorbeeld in de joodse religie mogen overledenen alleen in een linnen gewaad of kleed worden gewikkeld.
Misschien omdat linnen vroeger het enig bekende textiel op plantaardige basis was. Toen de mensen duizend jaar later katoen leerden kennen, waren ze daar ook idolaat van.
Kloosters zijn zelfvoorzienend. Ze bakken niet alleen hun eigen brood, maar maken ook de stoffen voor hun habijt zelf. Kloosters hebben een kort lijntje naar de kerk en de kerkelijke ambtsdragers. Vanaf de vierde eeuw horen kloosters daarbij en dus het vervaardigen van linnen.

Ik schreef zojuist over de positie van vrouwen in samenlevingen. De positie van vrouwen in de kloosters is volstrekt duidelijk: de religieuzen legden zelf bij het intrede in het klooster de gelofte van armoede (geen persoonlijk bezit), de gelofte van gehoorzaamheid en de gelofte van kuisheid af.

OVER DE COMBINATIE EGYPTE EN TEMPELS:
In het boek van Wayland Barber komt het woord ‘tempelslaven’ voor. Net als bij ons in de kloosters kwam het voor dat vrouwen zich vrijwillig aanboden voor deze positie.
Bij Wikipedia bestaat pagina: godentempels in Egypte, die bedoeld waren als verblijfplaats voor de goden op aarde.
Via rituelen zoals offers brengen communiceerden de hooggeplaatsten in de samenleving met de goden.
De gewone mensen kwamen nooit in een tempel. Deze tempels functioneerden vaak als ‘burcht’ en namen een centrale plaatsin in het economische en religieuze leven.
Er waren cultustempels, dodentempels en zonnetempels. Er werden offers gebracht en specifieke goden, koningen kon ook, werden er aanbeden.
De priesters die de rituelen in de tempels organiseerden beschikten over veel macht. Priesters waren eigenlijk de plaatsvervanger van de koning, dienden zich te houden aan rituele reinheids rituelen en droegen schone linnen kleding.
We mogen ons het voorstellen als een abdij-achtig complex. Ze boden werk aan tienduizenden priesters, ambachtslieden en arbeiders. Het belangrijkste bezit van de tempel was landbouwgrond. ‘Graan, fruit en wijn’ worden al belangrijkste landbouwproducten genoemd. U begrijpt: ik denk dat men vlas vergeet.
Bron: Egyptische tempel – Engelse wikipedia.
(Dit hoofdstuk: wordt vervolgd. 3 – 2 – 2026)

10. VLAS EN LINNEN IN NEDERLAND: TWEE GEBIEDEN

ONGEVEER 800 JAAR NA CHRISTUS
Toen de Romeinen ons land verlieten, bleef er nauwelijks infra-structuur over: geen geld, geen wegen, geen autoriteiten, geen wetgeving.
Moeilijk te zeggen hoeveel mensen toen in Nederland leefden. Misschien 100.000.

Ik noem enkele sites met goede informatie over het zogenoemde hofstelsel.
Het eerste is de Hof van lerte.nl. Die komt uit de Canon van Nederland.
Mijn voorkeur gaat iets meer uit naar lesson up.com.
Daar staat een kant en klare geschiedenisles. Deze laatste site vermeldt dat horigen niet mochten kiezen met wie ze wilden trouwen.
Dat ze verplicht waren om mee te vechten als hun heer oorlog voerde, staat er dan weer niet in.
Maar…:-)…wat er wel in staat: vrouwen waren verplicht om een bepaald gewicht aan linnen draden te spinnen en die moesten ze afstaan aan hun heer.
Dat sluit mooi aan bij een stukje tekst uit de Capitularia van Karel De Grote, in artikel 43.
Die capitularia waren zijn richtlijnen, waarschijnlijk voorschriften.
Daarin staat dat het noodzakelijk was dat zich in het vrouwenhuis voldoende hoeveelheden vlas en draad en andere benodigdheden voor textiel bevonden zodat de vrouwen daar altijd aan konden werken ‘teneinde leedigheid in het vrouwenhuis te voorkomen’.
Te lezen op de site Utersjank.be. Een historische vereniging uit de streek rond het huidige Maaseik.

VLAS EN LINNEN NA DE INPOLDERINGEN IN ZUID-HOLLAND

In mijn dorp bevindt zich een klein plein De Vlashoek in een winkelcentrum.
Reden voor de plaatselijke historische vereniging om een artikel te schrijven over het verbouwen van vlas in deze streek rond Rotterdam.
In een gebied dat zich nu kenmerkt door Vinex locaties en randstedelijke infrastructuur en waarvan ik dacht dat daarvóór veenafgravingen plaatsvonden, blijkt tussendoor een uitgebreide vlascultuur te hebben bestaan.
Alleen de naam van het pleintje herinnert daar nog aan.

Toen alle turf afgegraven was, bleek de daaronder liggende aarde uit vruchtbare zeeklei te bestaan.
En die klei was geschikt om vlas te verbouwen.
Toen in de achttiende en negentiende eeuw die zeeklei ook tevoorschijn kwam in bijvoorbeeld Zoetermeer en de Haarlemmermeer kwam in Noord- en Zuid-Holland vlasteelt op gang.

Vóór 1775 groeide in Noord- en Zuid-Holland grasland.
De opbrengst daarvan, gras en hooi, was zomer- en wintervoer voor de staldieren. De bodem van die weilanden zal een beetje bewogen hebben, want de bovenste lagen bestonden uit plantenresten die in eerdere seizoenen waren afgestorven en die men had laten liggen.
Die veenbodem bleek in gedroogde vorm te kunnen dienen als brandstof.
De turf werd in vierkante blokken afgegraven, gedroogd en verder vervoerd.
De bewoners hadden daarna letterlijk geen grond meer om op te staan.

Gelukkig redde de techniek: men ontdekte hoe je die grond kon droogleggen.
De polders werden gecreëerd; ze liggen nog altijd meters onder zeeniveau.

Nadat de polders waren aangelegd, vanaf 1770, bestond de grond uit zeeklei. Daar werd voornamelijk graan op geteelt. Ook het stro was een gewild produkt.
In de groente-wisselteelt werd ook vlas (zowel voor linnen als voor olie) en meekrap (dat is een kleurstof voor textiel) opgenomen in het teeltschema.
Eén maal per zeven jaar vlas telen op landbouwgrond komt de kwaliteit van de akkergrond ten goede.
De vlasplant die geschikt is om later textiel van te maken groeit tot (ruim) een meter hoog.
Omdat de vlasteelt plaats vond op voormalige structuren uit de turfstekerij kon de infrastruur uit de turfwereld makkelijk dienen voor vervoer naar handelsplaatsen, bijvoorbeeld Hendrik Ido Ambacht.

De vlasteelt in noord- en Zuid-Holland verdween door de komst van katoen.

WERELDWIJD NU: WAAR WORDT VLAS VERBOUWD?

OLIEVLAS:
Er wordt veel meer olievlas verbouwd dan vezelvlas.
– Canada is de grootste vlasproducent ter wereld. Het oogst jaarlijks 1,4 miljoen ton lijnzaad, wat neerkomt op 40% van de wereldwijde productie. De provincie Saskatchewan alleen al is goed voor 70% . (Market Publishers.com – juli 2025).
– Kazachstan heeft een aandeel van 17% in de wereldwijde productie olievlas.
– Rusland produceert 550.000 ton olievlaszaad.
VEZELVLAS
De kwaliteit van de landbouwgrond en het zeeklimaat zorgt ervoor dat Noord Normandie, Belgie en Nederland wordt geprezen om de kwaliteit van het vezelvlas.
Met name noord-Normandië is succesvol bij het kweken van vlas: één hectare vlas levert meer inkomsten op dan een hectare graan. In Noord-Frankrijk zou 160.000 hectare vlas worden geteeld.
Waarschijnlijk heeft ook Litouwen een goede kwaliteit en een redelijke kwantiteit vezelvlas. Ik lees bij kleine eco-textielmerken dat hun linnen uit Litouwen komt.

AMBACHTSMENSEN,
PROJECTEN MET EN OVER VLAS, LINNEN EN RIET.

Litho’s over het bewerken van de vlas
uit een Duitse Almanak uit 1882.
Met dank aan de maker, wiens naam ik niet ken.

In de tekst ‘How antique Linen was Made’ van de site ‘Ludwigaslinen.com’ lees ik nog aanvullende info, en zie ik informatieve prenten. Het oogsten en prepareren van het vlas was groepswerk voor vrouwen en meisjes, zo te zien.
————————————————————————————
OOGSTEN:
dit gebeurde wanneer de plant een gouden gloed kreeg
HET OOGSTEN VAN HET ZAAD.
In het Engels heet het ‘rippling’, bij ons repelen. Deze site beschrijft het bestaan van een speciale kam om te repelen; die kam kon van hout of ijzer zijn. Ook in deze kan staken spijkers omhoog.

HET ROTEN – retting is het Engelse woord.
Roten door dauw op het land duurde aanzienlijk langer dan roten in een plaatselijk meertje. De vlasvezels dienden wel verzwaard te worden, met stenen bijvoorbeeld, want het fermenteren diende onder water plaats te vinden.

DROGEN
Na het rotten dienden de planten te drogen: de vezels werden in kleine bundels op het land gelegd om te drogen. Indien dit drogen niet plaatsvond zou het fermentatieproces doorgaan en dan zouden de vlasvezels zélf verder rotten en vergaan.
ROOSTEREN IN OVENS OP ZEER LAGE TEMPERATUREN
Wanneer het weer te vochtig was, kon de vlas ook in ovens worden gedaan, waar de vlasstengels op zeer lage temperaturen konden drogen.

BRAKEN
After drying, the flax was ready for “scutching”, also called the “swinging” process. Small bundles of stalks were dragged in a swinging motion across a nail-spiked board to remove the woody parts of the fibers. At this time, only the long, soft flax strands remained, which were twisted into braids, ready to be spun. Wanneer dit werk was gedaan was de vlas klaar om gesponnen te worden. En dat was blijkbaar een feestje met spel en dans waard. In het Engels heet het ‘swing dances’. Ik zoek nog op of ik de vertaling kan vinden. Ik zie de opzichter in de deuropening.

Joline Jolink

VAN EEN VLASVELD VAN VEERTIG VIERKANTE METER KOMT ONGEVEER VIER KILO VLASVEZEL., WAARVAN JE ONGEVEER TIEN METER STOF KUNT WEVEN.

UIT NIEUWSBRIEF VAN DECEMBER ’25:
‘MAKEN BEGINT VOOR MIJ NIET BIJ HET PRODUCT, MAAR BIJ DE RELATIE. MET MATERIAAL, MET MENSEN, MET TIJD. SOMS ZICHTBAAR IN EEN TASTBAAR RESULTAAT, SOMS NOG NIET AF. WANT WAT MET ZORG WORDT GEMAAKT, LAAT ZICH NIET HAASTEN.‘

Christien Meindertsma

MEINDERTSMA KOCHT TIENDUIZEND KILO VLASVEZELS, AFKOMSTIG UIT DE FLEVOPOLDER. HIERVAN MAAKT ZE MET TRADITIONELE TECHNIEKEN PRODUKTEN ZOALS TAFELLINNEN. HAAR ONTWERPEN VERWIJZEN NAAR DE HERKOMST VAN HET VLAS IN DE POLDER.
MEINDERTSMA WIL DE TEELT, PRODUKTIE EN VERWERKING VAN VLAS IN NEDERLAND HERINTRODUCEREN, ZICHTBAAR EN BEKEND MAKEN.

MEINDERTSMA WIJST ONS EROP DAT VEEL VAN ONS VLAS NIET MEER IN NEDERLAND KAN WORDEN VERWERKT.
VLASPROJECT 2009: IN OPDRACHT VAN THOMAS EYK EN HET ZUIDERZEEMUSEUM WERD EEN PERCEEL VLAS INGEZAAID EN NA DE OOGST WERD IN SAMENWERKING MET TOUWSLAGERIJ STEENBERGEN VLASTOUW GEMAAKT.

EEN VAN DE OBJECTEN DIE MEINDERTSMA MAAKT UIT LINNEN ZIJN ‘BOLLETJES TOUW’, MAAR DAN ZO GROOT DAT JE EROP KAN ZITTEN: EEN POEF.

Iris Veentjer

IRIS VEENTJER WERKT IN ROTTERDAM.
BIJ ‘BINNENSTE BUITEN’ VAN 10 OKT 2024 STAAN INTERVIEWS EN ENKELE FILMPJES OVER HOE ZIJ DUURZAAM TEXTIEL MAAKT VAN RIET. DAT WIL ZEGGEN VAN DE BLADEREN VAN DE PLANT DIE WIJ ALLEN HERKENNEN ALS HET RIET MET DE BRUINE SIGAREN.

OP HAAR SITE RIETGOED.NL LEGT ZIJ UIT HOE ZIJ DE TEXTIELVEZELS UIT HET RIET HAALT. WIJ BEGRIJPEN: DE OVEREENKOMSTEN MET VLAS LIGGEN VOORHANDEN.
IRIS VEENTJES NOEMT ZICHZELF EEN DUURZAAM ONTWERPER. ONZE LANDBOUW WORDT STEEDS DROGER DOOR HET KUNSTMATIG LAAG HOUDEN VAN DE WATERSTAND. DE GROND KLINKT DAN IN, WAARDOOR CO2 VRIJKOMT. DOOR TE WERKEN OP BASIS VAN NATTE LANDBOUW COMBINEERT DUS VEEL GOEDE DOELEN: WE CREËREN TEXTIEL EN WE MAKEN HET MILEU BETER VOOR KWETSBARE PLANTEN.

Crafts Counsil Nederland: één vierkante meter vlas

IK CITEER VAN HUN SITE CRAFTSCOUNCIL.NL: DOOR ZELF VLAS TE VERBOUWEN EN HET FASCINERENDE PROCES VAN ZAAD NAAR STENGEL, NAAR VEZEL, NAAR WEEFSEL TE DOORLOPEN GA JE VANZELFNADENKEN OVER HET HUIDIGE TEXTIEL- EN PRODUCTIESYSTEEM.
IN 2024 DEDEN MEER DAN 800 MENSEN MEE AAN ÉÉN VIERKANTE METER VLAS.
OP DE SITE VAN CRAFTSCOUNSIL OOK INFO OVER DE FASES IN HET VERWERKEN VAN VLAS TOT LINNEN.

Musea over vlas. festivals, fietsroutes

• In Friesland in EE is een museum, onbemensd maar iedere dag open. Er zijn fietsroutes: de kleine lijn, de blauwe lijn. Rond de langste dag is de omgeving het mooist.
• In België in Kortrijk is een vlasmuseum.
• In Normandie is een textielfestival rond de oogst van linnen.

Belgisch linnen bedrijf dat al ruim honderdvijftig jaar bestaat: Libeco.
Wordt vervolgd.

TERZIJDES:
1) Omdat deze site zich richt op textiel, wordt relatief weinig verteld over de vele overige toepassingen van vlas en lijnzaad: van veevoeder tot geld tot dashboards tot zeep tot grondstof voor verf tot voedingssupplement. Bovendien is vlas voor het milieu geheel oké.
Er is op het wereldwijde web veel over te vinden.
2) Op de site DBNL staat het boek De Vlaschaard volledig digitaal. Het verscheen in 1907, maar tot midden jaren zestig stond het, zeker in Zuid Nederland op menige leeslijst van middelbare scholieren.
De jongerencultuur verdrong dit type boek. Wie nu enkele alinea’s leest, begrijpt waarom 🙂
3) Bij Textielkunde.com staat de rol, het werk van onze voormoeders in het licht, vandaar dat is gekozen voor het beschrijven van het traditionele proces.
Het biochemische proces van het rotten/roten in de huidige productieketens gebeurt niet meer op de traditionele wijze: wellicht worden enzymen gebruikt om processen te versnellen.
Wie graag een modern verhaal wil lezen over het roten van vlas in een achtertuin: op site Spin off wordt liefdevol beschreven hoe het roten verloopt in een jacuzzi in een achtertuin.
De bedoeling van het roten/rotten is dat de pectine (een soort plaksel) oplost.
De moderne productiewijzen spelen zich onder geheimhouding af in voor buitenstaanders ontoegankelijke industrieën.
4) Het woord meekrap wordt even genoemd. (bij de historie van vlas in Bergschenhoek.) Het verven van textiel is een onderwerp net zo groot, en interessant, als textiel.
Wie er meer over wil weten: op de site van het textielmuseum staat online een gids over verven met plantaardige materialen.
Meekrap: wordt ook wel mede of mee genoemd en heeft kleine gele bloempjes. Je zou niet vermoeden dat je daar een mooie rode kleur mee kunt verven. Maar in de grond bevinden zich op 50 tot 100 cm diepte wortelstokken. In Egypte gebruikte men al meekrap: in het graf van Toetanchamon bijvoorbeeld. (Zie wikipedia – meekrap). De grond in Zuid-Holland voor vlas was ook geschikt voor meekrap. Op het wereldWijde Web is veel info over meekrap te vinden.
4) Het onderwerp ‘linnen’ is veelomvattend. Dat het deels samenvalt met slavernij (evenals katoen dat zal gaan doen) was niet voorzien.
Het onderwerp slavernij wordt in dit hoofdstuk ‘linnen’ betrekkelijk kort besproken. Komend voorjaar ’26 zal ik het hoofdstuk over Bangla Desh, dat nu nog een blog is op Marijadriaens.com, aanvullen met de slavernij.
Slaaf zijn heeft zeker te maken met gender. Wie oorlog wil voeren, wie een mijn wil exploiteren zal op zoek zijn naar sterke gespierde mannen. Maar vrouwen kunnen op meerdere fronten worden ingezet: om textiel te maken, prachtige kleding te produceren. De rol van sex speelt altijd een bizar grote rol, en ook: vrouwen kunnen nieuwe slaven baren.

LITERATUUR:

• Milieudefensie – hun kwartaalblad heet Bottom up – derde kwartaal 2025.
  https://www.jolinejolink.com over Duurzame mode
• De Kruin Historische Vereniging ‘den Berchsen hoeck’. http://www.den-berchsen-hoeck.nl. In nummer 68 (oktober 2025) pagina 51 – 67. Het artikel is geschreven door Herman Moes.
• Agroberichten buitenland.nl : Frankrijk: vlas en linnen, een sector met wind in de zeilen.nieuwsbericht 13-07-2022.

Over vlasbraak en de hekel: een gesprek met twee foto’s over deze gereedschappen over op You Tube: Drenthe Toen. Aflevering 25 – museum collectie Brands

Libeco: filmpje op YouTube over de verbouw van vlas. Het laatste deel toont beelden uit de weverij.
Watchtower.com over linnen.

VERANTWOORDING OVER DE ILLUSTRATIES:

• Het schilderij van het vlasveld bij ‘Linnen op doek’is gemaakt door Gerard Schilder. De titel is Vlasveld in Pierre en Port. Meer info: Gerardschilder.nl.
• De litho over het braken/brakelen en hekelen is afkomstig uit een Duitse Almanak uit 1882. Die lino is afkomstig van de site Ludwigaslinen.com.
  Een firma uit Los Angeles (de oprichtster heeft familiebanden met Duitsland) Op deze site staan nog meer tot de verbeelding sprekende litho’s. Een enkele keer lees ik bij de litho’s als naam van de maker G.Rail X.A..
• De litho’s met het kleine rijmpje zijn gemaakt door Schuyling, in 1875. 6 litho’s over vlas. Ze zijn afkomstig uit Meyers prenten 2de serie.
  Ik vond de afbeeldingen in Het oude Kinderboek.nl in een blog van Jeannette Kok.
• Met dank aan Dhr. Herman Moes door wie ik op het spoor kwam van deze prenten. Hij schreef het artikel over vlas in het blad van de Historische Vereniging Den Bergschen Hoek.

……

Voor het eerst online op 3 februari 2026.
Wordt vervolgd.